Reklama
REKLAMA
Reklama

Wielka trójca bez przełomu. Kto i co ugrał w Chinach?

33rd APEC Economic Leaders' Meeting
Putin, Xi i Trump. Historyczne spotkanie. (fot. VYACHESLAV PROKOFYEV/SPUTNIK/KREMLIN POOL / PAP)
Dodaj do ulubionych źródeł w Google

Donald Trump, Władimir Putin i Xi Jinping spotkali się w chińskim Shenzhen. Przywódcy rozmawiali o bezpieczeństwie międzynarodowym, energii, ONZ i broni jądrowej, a chińskie media opublikowały czteropunktową deklarację. Eksperci studzą oczekiwania na przełom. – Dyplomacja chińska bardzo dobrze to rozegrała – mówi Zero.pl ekspert ds. Chin dr Justyna Szczudlik.

  • Spotkanie w Shenzhen przyniosło czteropunktową deklarację, ale nie ogłoszono konkretnych rozstrzygnięć dotyczących najważniejszych konfliktów.
  • Dr Jakub Benedyczak ocenia, że Putin odniósł sukces propagandowy i polityczny, pokazując, że Rosja wciąż jest potrzebna największym mocarstwom. – Usiadł do stołu z dwoma przywódcami najpotężniejszych krajów – mówi.
  • Dr Justyna Szczudlik zwraca uwagę, że Chiny nie są jeszcze gotowe do przejęcia odpowiedzialności za nowy porządek międzynarodowy. – Chińczycy, mam wrażenie chowają się, działają zawsze z tylnego siedzenia – przekonuje.
  • Eksperci wskazują na ryzyko, że poprawa relacji USA z Rosją wzmocni pozycję Kremla, a Europę pozostawi na uboczu rozmów o jej własnym bezpieczeństwie.

Donald Trump, Władimir Putin i Xi Jinping spotkali się w Shenzhen, przy okazji 33. szczytu APEC. Chińskie reżimowe media przedstawiły spotkanie jako historyczne i opublikowały czteropunktową „deklarację pokojową przywódców Chin, Rosji i USA”.

Dokument obejmuje kilka szerokich deklaracji. Przywódcy zapowiedzieli wspieranie reformy Organizacji Narodów Zjednoczonych, tak aby skuteczniej reagowała na globalne wyzwania i odpowiadała za utrzymanie międzynarodowego pokoju. Znalazły się w nim również zapisy o zwiększeniu produkcji i dostaw paliw, poszanowaniu immunitetu urzędników państwowych oraz ograniczeniu – jak ujęto to w dokumencie – nadużywania jurysdykcji przez Międzynarodowy Trybunał Karny i podobne instytucje.

FSB szuka następcy. Jak „synkowie” Putina walczą o kontrolę nad imperium strachu

REKLAMA
Reklama

Osobny punkt poświęcono broni jądrowej. Trzej przywódcy potwierdzili, że wojny nuklearnej nie można wygrać i nie wolno jej prowadzić. Zapowiedzieli też dialog na temat ograniczania zagrożeń nuklearnych i nierozprzestrzeniania broni atomowej.

Nie przedstawiono przełomowych ustaleń w sprawie wojny na Ukrainie ani planu, który pozwalałby mówić o nowym układzie bezpieczeństwa. Nie jest też jasne, czy opublikowany przez chińskie media dokument jest wspólnym oświadczeniem trzech przywódców, czy odrębną deklaracją przygotowaną przez stronę chińską.

Dr Justyna Szczudlik, ekspert ds. Chin i koordynator programu Azja i Pacyfik Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, zwraca uwagę, że dokument ma przede wszystkim ogólny charakter. W jej ocenie trudno doszukiwać się w nim przełomowych rozstrzygnięć. Za szczególnie istotny uznaje jednak zapis dotyczący Międzynarodowego Trybunału Karnego i ograniczania jego jurysdykcji. To jeden z punktów, w których interesy Moskwy i Pekinu mogą być zbieżne.

– Żadne z tych państw nie jest w Trybunale, ponieważ i Rosja, i Stany Zjednoczone wycofały swój podpis pod statutem rzymskim. Chiny nigdy go nie podpisały, natomiast jako duże państwa mogą wywierać presję na innych i starać się – tak jak mówiły Stany Zjednoczone, nakładać sankcje – mówiła dr Szczudlik. 

REKLAMA
Reklama

Putin wrócił do wielkiej gry

Zdaniem Dr Jakuba Benedyczaka, analityka ds. Rosji i współpracownika Zero.pl. rozmowy nie przyniosły konkretnych rezultatów, a ich wspólny komunikat składa się głównie z ogólnych deklaracji. Jednocześnie wskazuje na wyraźnego beneficjenta całego wydarzenia.

– Putin, wiedząc, że ma dwunastokrotnie mniejsze PKB od USA i Chin, że ma słabszą armię, bo się męczy z Ukrainą, że jego kraj jest dużo bardziej zacofany w wielu kwestiach technologiczno-gospodarczych, usiadł z nimi – zauważa Benedyczak.

Analityk podkreśla, że sam fakt udziału rosyjskiego przywódcy w takim spotkaniu jest sukcesem Kremla. Putin pokazał, że Rosja mimo agresji na Ukrainę, sankcji i międzynarodowej izolacji nadal jest traktowana przez Waszyngton i Pekin jako ważny gracz. Co więcej, obaj przywódcy największych mocarstw mają powody, by zabiegać o współpracę z Moskwą.

To nie tylko sukces propagandowy. Zdaniem Benedyczaka spotkanie może potwierdzać, że Rosja będzie próbowała równolegle utrzymywać bliskie relacje z Chinami i poprawiać stosunki ze Stanami Zjednoczonymi. Pekin chce zachować Moskwę blisko siebie, natomiast Waszyngton może próbować ograniczać zależność Rosji od Chin, oferując jej współpracę w wybranych obszarach.

REKLAMA
Reklama

Trump gra o wizerunek?

Dla Donalda Trumpa najważniejszy mógł być z kolei wymiar osobisty i wizerunkowy. Amerykański prezydent od dawna przedstawia siebie jako polityka zdolnego do porozumienia z przywódcami mocarstw i zawierania wielkich układów.

– Trump osiągnął to, o czym marzył od zawsze, że on usiądzie z tymi dwoma facetami, których w gruncie rzeczy szanuje, podziwia, chce być taki jak oni – ocenia dr Benedyczak.

Analityk przypomina, że Trump lubi przedstawiać swoje działania jako wydarzenia historyczne, które mają budować jego polityczne dziedzictwo. – To mniej więcej zakończy się tak jak jego słynna Rada Pokoju. Minęło kilka miesięcy i nikt już nawet nie pamięta, czym jest – mówi autor książki „Oddział chorych na Rosję”.

– Wydaje mi się, że jednak Trump tu najmniej uzyskał. Wizerunkowo pewnie chciał po przegranych wyborach połówkowych pokazać, że liczy się na świecie. Oczywiście też w związku z tym, że jest uwikłany w wojnę, którą zaczął, której nie może skończyć w Iranie to być może chciał jakoś nacisnąć na Chińczyków, żeby mniej współpracowali z Teheranem – mów dr Szczudlik.

Xi pokazał swoją agendę. Ale czy Chiny chcą przewodzić światu?

Dla Xi Jinpinga spotkanie było okazją do zaprezentowania Chin jako gospodarza rozmów i państwa, które chce współdecydować o kierunku zmian w światowej polityce. Pekin podkreślał znaczenie suwerenności i integralności terytorialnej państw, sprzeciw wobec ingerencji z zewnątrz oraz potrzebę reformy międzynarodowych instytucji.

REKLAMA
Reklama

Dr Benedyczak zwraca uwagę, że chińska agenda nie obejmowała jednak rozmów o Ukrainie. Pekin jeszcze przed spotkaniem sygnalizował, że traktuje wojnę jako konflikt wewnątrzeuropejski, a nie sprawę, w którą chce się bezpośrednio angażować. Analityk zauważa przy tym, że z chińskiej perspektywy przedłużający się konflikt, który pochłania uwagę i zasoby Europy oraz Stanów Zjednoczonych, może być korzystny. Wojna osłabia przy tym Rosję i jej pozycję negocjacyjną względem Państwa Środka.

Dr Szczudlik podważa popularną tezę, że Chiny są gotowe i skłonne przejąć przywództwo nad nowym porządkiem międzynarodowym. Jej zdaniem Pekin znacznie lepiej radzi sobie z krytykowaniem obecnego systemu niż z przedstawianiem spójnej alternatywy.

– Ta narracja o zmianie porządku międzynarodowego jest głównie negatywna, to znaczy krytykujemy to, co jest, walimy w Stany Zjednoczone, że nie ma nas, że w Międzynarodowym Funduszu Walutowym mamy za mało głosów, że Globalne Południe ma za mało siły przebicia i tak dalej, ale nie ma nic pozytywnego – mówi ekspert.

Najpierw opóźnione, potem wydłużone. „Bezprecedensowe” spotkanie zakończone

Wskazuje, że Pekin krytykuje dominację USA i nierównowagę w instytucjach międzynarodowych, ale nie przedstawia projektu, który mógłby zastąpić obecny system. Do tego potrzebowałby sojuszników gotowych poprzeć chińskie propozycje. Tymczasem – jak zauważa Szczudlik – Chiny niechętnie zawierają formalne sojusze, ponieważ traktują je jako zobowiązanie do posiadania wspólnego przeciwnika.

REKLAMA
Reklama

Ekspert zwraca uwagę także na charakter formatów takich jak BRICS czy Szanghajska Organizacja Współpracy. Jej zdaniem nie są to silne, zintegrowane organizacje wielostronne, lecz raczej luźne platformy, w których poszczególne państwa przede wszystkim rozwijają relacje z Pekinem.

– Ja to nazywam takim multilateralnym bilateralizmem, bo i tak najważniejsze są kwestie bilateralne, więc ja nie bardzo widzę tą chęć brania odpowiedzialności za jakieś światowe kwestie. Chińczycy mam wrażenie chowają się, są zawsze z tylnego siedzenia – tłumaczy Szczudlik.

W jej ocenie Chiny zbudowały przekonujący wizerunek państwa gotowego zmieniać świat, ale niekoniecznie mają zdolność do stworzenia spójnej, pozytywnej agendy międzynarodowej. – Zbudowały supernarrację, w którą myśmy uwierzyli, taką kognitywną, że one są takie silne i zmieniają świat – podkreśla.

Chiny nie chcą wziąć odpowiedzialności za Rosję

Ostrożność Pekinu widać również w stosunku do wojny na Ukrainie. Chiny utrzymują bliskie relacje z Rosją, a ich współpraca gospodarcza pomaga Moskwie funkcjonować mimo zachodnich sankcji. Jednocześnie nie deklarują otwarcie, że popierają rosyjską inwazję. Zdaniem dr Szczudlik nie jest to przypadek, lecz dowód na ograniczenia chińskiej potęgi.

Ekspert zwraca uwagę, że Pekin musi brać pod uwagę możliwość nałożenia przez Stany Zjednoczone sankcji na chińskie podmioty. Chiny nie są jeszcze gotowe na sytuację, w której mogłyby otwarcie poprzeć Rosję i zignorować gospodarcze konsekwencje takiej decyzji.

REKLAMA
Reklama

– To, że Xi nie wyszedł i nie powiedział tego otwartym tekstem, znaczy, że Chińczycy nie czują się wystarczająco silni, żeby wziąć odpowiedzialność za to, że wspierają Rosję – ocenia Szczudlik.

Pekin przygotowuje się na ewentualne pogorszenie relacji z USA, rozwijając samodzielność gospodarczą i technologiczną. Nie oznacza to jednak, że już teraz może bez obaw zaryzykować otwarty konflikt z Waszyngtonem. Chiny chcą utrzymać Rosję blisko siebie, ale jednocześnie unikają jednoznacznego opowiedzenia się po jej stronie.

Dr Szczudlik wskazuje też na ryzyko szerszej eskalacji wojny. Chiny nie muszą dążyć do rosyjskiego zwycięstwa, ale nie chcą również klęski Moskwy i destabilizacji państwa, z którym łączy je strategiczna współpraca. W takim scenariuszu Pekin mógłby stanąć przed koniecznością zajęcia stanowiska, którego dziś stara się unikać.

REKLAMA
Reklama

Odprężenie między mocarstwami. Kto za nie zapłaci?

Jednym z potencjalnie najważniejszych tematów spotkania była kwestia broni jądrowej. Dr Benedyczak zwraca uwagę, że rozmowy o ograniczaniu ryzyka nuklearnego mogą być pożyteczne, szczególnie ze względu na osłabienie bezpośrednich kanałów komunikacji między Rosją a Stanami Zjednoczonymi.

Analityk podkreśla, że w czasach zimnej wojny kontakty między służbami, wojskowymi i przywódcami obu państw były znacznie bardziej zinstytucjonalizowane. Istniały mechanizmy pozwalające szybko wyjaśniać niebezpieczne incydenty i ograniczać ryzyko błędnej oceny działań przeciwnika. Dziś takich regularnych kanałów jest znacznie mniej.

– Wszystkie te czerwone linie telefoniczne, z których przywódcy dzwonili do siebie natychmiast, żeby jednak tę sprawę regulować, te kontakty dzisiaj są o wiele mniejsze – mówi Benedyczak. Jego zdaniem odbudowa instytucjonalnych mechanizmów komunikacji byłaby korzystna dla bezpieczeństwa międzynarodowego.

Czy spotkanie może doprowadzić do szerszego odprężenia? Analityk uważa, że taki scenariusz jest możliwy, ale przestrzega przed ocenianiem go wyłącznie przez pryzmat spadku napięcia między mocarstwami. Kluczowe jest bowiem to, kto skorzysta na nowym układzie.

– Globalnie ma [potencjał schłodzenia napięć - red.], tylko jest oczywiście pytanie, kto na tym schłodzeniu korzysta – zaznacza.

REKLAMA
Reklama

W jego ocenie państwa Globalnego Południa mogłyby zyskać na ograniczeniu rywalizacji największych graczy. Europa znajduje się jednak w trudniejszym położeniu. Ekspert ds. Rosji zwraca uwagę, że Moskwa może próbować decydować, czy państwa europejskie zostaną dopuszczone do rozmów dotyczących ich własnego bezpieczeństwa.

– Rosja jest w takiej sytuacji w stanie powiedzieć: my teraz się godzimy na Europę albo nie godzimy, dopuścimy albo nie dopuścimy – mówi analityk.

To szczególnie niebezpieczne w kontekście ewentualnego zawieszenia lub zakończenia wojny na Ukrainie. Rosja mogłaby zyskać czas na odbudowę potencjału wojskowego, poprawić relacje gospodarcze z USA, a jednocześnie utrzymać bliską współpracę z Chinami – przekonuje ekspert. 

REKLAMA
Reklama