Donald Trump swoim rewizjonistycznym podejściem do polityki międzynarodowej przypomniał całemu światu jedno: nie można przyzwyczajać się ani do sojuszy, ani do prawa międzynarodowego, które dziś jest redefiniowane przez twardą siłę.
Są jednak rzeczy, które się nie zmieniają i ciążą na niektórych relacjach państw niczym blizny. To konflikty historyczne. Dotychczas pozostawały one uśpione. Dziś, kiedy skończyła się geopolityczna pauza, a architektura ładu międzynarodowego ulega zmianie, zaszłości odżywają. Stają się źródłem starcia ambicji, które może przerodzić się w konflikt na tle terytorialnym.
Mechanizm ten, wynikający przecież z indywidualnych ambicji państw, nie ujawnia się wyłącznie w relacjach między wrogimi państwami. Może również wystąpić w obrębie jednej rodziny, jednego sojuszu, jakim pozostaje Sojusz Północnoatlantycki, utworzony w 1949 r. Nie chodzi tu wyłącznie o głośne roszczenia obecnej administracji USA wobec Kanady czy Grenlandii, której status wydaje się dziś częściowo unormowany. Rewizjonistyczny charakter polityki „Wuja Sama” sprawia, że wewnątrz sojuszu zaczynają odżywać uśpione zaszłości, które są bardziej zawiłe i znacznie dłuższe niż sama państwowość USA.
Manewry wojsk NATO w Polsce. Media: poćwiczą przed misją pokojową na Ukrainie
Rys historyczny
Powyższe wprowadzenie jest o tyle istotne, że pozwala wyjaśnić pewną mechanikę geopolityczną, która ponownie uwidacznia się we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Mowa o geograficznej kolebce cywilizacji europejskiej – rejonie Morza Egejskiego i współczesnych relacjach Grecji i Turcji.
Korzenie zaszłości między Grekami a Turkami sięgają upadku Konstantynopola w 1453 r., a więc 39 lat przed dotarciem Krzysztofa Kolumba do Ameryki w 1492 r. Współczesnych źródeł tych napięć należy raczej szukać w XX wieku, zwłaszcza w ustaleniach z 1947 r., na mocy których Grecji przyznano Dodekanez (archipelag wysp: Rodos, Kos, Karpatos itd.). Kolejny etap sporu – choć nie państwowy, ale narodowościowy – rozegrał się na Cyprze w 1974 r., kiedy Turcja przeprowadziła inwazję na wyspę. W jej wyniku w 1983 r. na północnej części ogłoszono utworzenie Tureckiej Republiki Cypru Północnego.
Mimo tureckiej inwazji na Cypr, układ terytorialny tysięcy wysp i wysepek w basenie Morza Egejskiego pozostał nienaruszony od 1947 r. Turcja nie zaprzestała jednak prób podważania statusu, mimo że oba państwa należą do Sojuszu Północnoatlantyckiego od 1952 r.
Najbardziej wymowny kryzys terytorialny dotyczył dwóch niewielkich, niezamieszkanych wysepek, znanych Grekom jako Imia, a Turkom jako Kardak. Kryzys rozpoczął się pod koniec 1995 r., gdy turecki statek osiadł na mieliźnie przy jednej z wysepek. Z pozoru zwykły incydent morski szybko przerodził się w spór o suwerenność. Obie strony zaczęły manifestować swoje roszczenia względem wysp. W styczniu 1996 r. sytuacja zaostrzyła się do tego stopnia, że te dwa państwa członkowskie NATO znalazły się o krok od otwartego konfliktu zbrojnego. Ostatecznie do starcia nie doszło. Nie dlatego, że udało się rozwiązać spór terytorialny, lecz dlatego, że w jego wygaszenie zaangażowała się administracja Billa Clintona. Stany Zjednoczone, korzystając ze swojej ówczesnej pozycji niekwestionowanego przywódcy liberalnego porządku, doprowadziły do deeskalacji. Nie rozstrzygnęły jednak zasadniczej kwestii, czyli tego: do kogo należą sporne wysepki.
Kontrola nad Morzem Egejskim
Same wyspy stanowią najbardziej widoczny element znacznie szerszego sporu. Jego rzeczywiste znaczenie ujawnia się dopiero wtedy, gdy spojrzymy na mapę nie przez pryzmat posiadanego lądu, lecz obszarów morskich, nad którymi kontrolę zapewnia właśnie ląd. O skomplikowaniu tej sytuacji najlepiej świadczy należąca do Grecji wyspa Kastelorizo, oddalona o niespełna 3 km od tureckiego wybrzeża kontynentalnego.

Położenie geograficzne wyspy Kastelorizo na mapie Grecji (fot. Wikimedia Commons, „Kastelorizo location (ringed) – Dodecanese”)
W sytuacji, gdy większość spośród tysięcy wysp Morza Egejskiego należy do Grecji, kluczowego znaczenia nabiera Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza. Zgodnie z jej postanowieniami państwa mają prawo ustanowić wody terytorialne o szerokości do 12 mil morskich od linii wybrzeża. Na Morzu Egejskim zarówno Grecja, jak i Turcja utrzymują jednak ową szerokość swoich wód terytorialnych na poziomie 6 mil morskich.
NATO już wie, jak wygrać z Rosją. A Polska?
Gdyby Grecja zdecydowała się rozszerzyć swoje wody terytorialne do 12 mil morskich, zasadniczo zmieniłoby to cały układ geograficznej kontroli Morza Egejskiego. Według szacunków tureckiego MSZ udział wód międzynarodowych zmniejszyłby się z około 49 proc. do 19,7 proc. powierzchni Morza Egejskiego. Jednocześnie udział greckich wód terytorialnych wzrósłby z 46,5 proc. do 71,5 proc. Tak znacząca zmiana ograniczyłaby obszar wód międzynarodowych, przez które przebiegają szlaki żeglugowe prowadzące w kierunku cieśnin tureckich i dalej na Morze Czarne.

Zasięg wód terytorialnych Grecji i Turcji na Morzu Egejskim oraz potencjalne rozszerzenie greckich wód terytorialnych do 12 mil morskich. Źródło: Przetłumaczone i zmodyfikowane na podstawie mapy „The Difficult Delimitation of Territorial Waters in the Aegean Sea” (fot. Opracowanie na podstawie „Continental shelf and EEZ delimitation. Disputes over territorial waters”/MariTimesCrimes)
Nie jest to abstrakcyjne rozważanie. O możliwości takiego rozszerzenia w ostatnich tygodniach otwarcie wypowiadają się greccy politycy. Podkreślając, że Grecja może skorzystać z przysługujących jej praw w momencie, który sama uzna za stosowny.
Niebezpieczeństwo całej tej sytuacji polega na tym, że Turcja nigdy nie zaakceptowała możliwości takiego rozszerzenia greckich wód terytorialnych. Ankara nie jest stroną owej Konwencji i jednoznacznie sprzeciwia się takiej postawie Greków. Co więcej, w 1995 r. turecki parlament przyjął deklarację, która miała odstraszyć Ateny od podjęcia takiej decyzji. Nie była ona ustawą prawnie zobowiązującą rząd do jakiegoś działania, lecz wyrazem woli politycznej. Zgodnie z jej treścią, rozszerzenie przez Grecję wód terytorialnych ma spotkać się z podjęciem przez Turcję wszelkich niezbędnych środków, aby temu zapobiec.
Rumunia zestrzeliła dwa drony nad Morzem Czarnym. Rośnie napięcie przy granicach NATO
W ten sposób Ankara wyznaczyła polityczną czerwoną linię, określaną od lat mianem casus belli, czyli powodu do rozpoczęcia wojny. Choć szef tureckiego MSZ Hakan Fidan przekonuje, że deklaracja z 1995 r. nie stanowi groźby wojny, pozostaje ona ostrzeżeniem dla Aten od ponad trzech dekad.
Nie jest również tak, że pomysły Greków rozszerzenia szerokości wód terytorialnych pojawiły się bez powodu. Plany te stanowią odpowiedź na rosnące ambicje Turcji pod wodzą prezydenta Recepa Erdoğana. Wyrazem tych ambicji, na płaszczyźnie morskiej, stała się doktryna „Błękitnej Ojczyzny”, która zyskała szczególny rozgłos od 2019 r. Zakłada ona ochronę szeroko rozumianych tureckich interesów morskich na Morzu Czarnym, Egejskim oraz we wschodniej części Morza Śródziemnego. Problem polega jednak na tym, że w ramach tej koncepcji Ankara rości sobie prawa do rozległych obszarów morskich, które Grecja uznaje za część własnego szelfu kontynentalnego.
Tureckie ambicje
Ambitna polityka Turcji, do której przyzwyczaiły nas ostatnie lata, nie ograniczała się do deklaracji. Już w 2019 r. Ankara podpisała dwustronne memorandum z uznawanym wówczas na arenie międzynarodowej rządem Libii – 20 października dokument został ratyfikowany również przez parlament we wschodniej Libii.
Serbia po politycznym trzęsieniu ziemi. Studenci pokonali Vučicia. „Nastroje prorosyjskie”
Na mocy porozumienia Turcja i Libia wyznaczyły wspólną granicę między deklarowanymi przez siebie obszarami szelfu kontynentalnego i wyłącznych stref ekonomicznych na Morzu Śródziemnym. Według tureckiej koncepcji szelf kontynentalny ma sięgać około 200 mil morskich od wybrzeża.

Przebieg granicy szelfu kontynentalnego według porozumienia zawartego między Turcją a Libią w 2019 r. (fot. Opracowanie na podstawie „Analysis: Strategic, Legal Aspects of Turkey–Libya Deal”, Anadolu Agency)
Z perspektywy Aten ratyfikacja dokumentu przez libijski parlament nie zmienia greckiej oceny. Konsekwentnie utrzymując, że porozumienie narusza międzynarodowe prawo morza. Uzasadniając, że w porozumieniu pominięto prawa greckiego terytorium. Stanowisko podziela również Unia Europejska, która w 2019 r. ogłosiła swój protest, wskazując, że turecko-libijskie memorandum nie może wywoływać skutków prawnych wobec państw trzecich.
Dla Ankary większe znaczenie niż dyplomatyczne protesty UE mają działania zmierzające do ustanowienia precedensów prawnych. Ich celem jest wzmocnienie politycznych podstaw tureckich roszczeń do obszarów morskich.
Czy najlepszy sojusznik może nam wyłączyć obronę? Lekcja z Ukrainy
Właśnie w tym miejscu spór o granice morskie przestaje dotyczyć wyłącznie interpretacji prawa międzynarodowego – przekłada się na konkretne działania. W centrum tych napięć znajduje się wspierany przez USA projekt „Great Sea Interconnector”. Inwestycja zakłada ułożenie podmorskich kabli elektroenergetycznych, które w pierwszym etapie mają połączyć Grecję z Cyprem, a w drugim z Izraelem.
Problem polega jednak na tym, że planowana trasa kabli ma przebiegać przez obszary morskie, które Turcja uznaje za część swojego szelfu kontynentalnego. Co istotne, memorandum dotyczące realizacji tego projektu podpisano w 2021 r., dwa lata po zawarciu tureckiego porozumienia z Libią.

Planowany przebieg trasy kabla podmorskiego „Great Sea Interconnector” przez sporne granice stref ekonomicznych (fot. Opracowanie własne)
Na poziomie deklaracji politycznych Ankara nie sprzeciwia się samemu projektowi, lecz domaga się uwzględnienia swojego stanowiska przy prowadzeniu badań na obszarach morskich. Szef tureckiego MSZ Hakan Fidan zapewniał, że Ankara oczekuje jedynie pisemnego powiadomienia o planowanych pracach.
Mogłoby się wydawać, że apele Turcji w tej sprawie są dość miękkie i nie przyczyniają się do realizacji założeń doktryny „Błękitnej Ojczyzny”. Jest to jednak mylne wrażenie. Uznanie tureckiego prawa do zatwierdzania prac mogłoby stworzyć precedens, który w przyszłości posłużyłby Ankarze jako argument na rzecz jurysdykcji nad tym obszarem.
Demonstracja wojskowa
Kiedy retoryka polityczna dotycząca tego, kto i co uznaje, nie przynosi rozstrzygnięcia, oba państwa wchodzą na kolejny szczebel eskalacji. Powtórzę: oba państwa są sojusznikami jednego bloku polityczno-wojskowego NATO. Sięgają po ostrzejsze narzędzie polityki państwa, jakim są siły zbrojne. Póki co, działania mają charakter demonstracji siły.
Przykładem takiej demonstracji był incydent z lipca 2024 r., do którego doszło w pobliżu greckiej wyspy Kasos, gdzie prowadzono wówczas badania dna morskiego na potrzeby wspomnianego projektu energetycznego. Powołując się na własne roszczenia do tego obszaru, Turcja skierowała w ten rejon okręty swojej marynarki wojennej. Ateny odpowiedziały tym samym. Narastające napięcie doprowadziło do czasowego wstrzymania prac. Ostatecznie, dzięki dyplomatycznej deeskalacji, udało się załagodzić sytuację, a statek badawczy zakończył zaplanowane badania i opuścił rejon.
Incydent nie był jednak odosobnionym przejawem wykorzystywania sił zbrojnych w warunkach utrzymujących się napięć. Na przełomie września i października, w pobliżu granicy z Turcją, Grecja przeprowadziła ćwiczenia wojskowe „Alexandros”. Według komunikatów w ćwiczeniach wzięło udział około 70 samolotów. Uczestniczyły w nich także jednostki wojsk lądowych i sił specjalnych, ćwiczących między innymi obsadzanie niewielkich wysp i operacje ich odbijania.
Dowódca szwedzkiej armii ostrzega. Bałtyk wciąż kluczowy dla Rosji
Z kolei 19 października rozpoczęły się kolejne manewry, tym razem wielonarodowe. Bezdyskusyjnie można je nazwać europejskimi, do czego nawiązuje ich nazwa: „Eunomia 2026” (tłum. „Praworządność 2026”). W ćwiczeniach prowadzonych na spornych terytoriach obok Grecji uczestniczyły Cypr, Francja i Włochy. Podczas manewrów wykorzystywano ostrą amunicję, co nie jest bez znaczenia.
Choć Turcy nie protestowali nazbyt stanowczo przeciwko samemu przeprowadzeniu ćwiczeń – przecież swoich sojuszników – sposób, w jaki zarządzali sytuacją, zasługuje na uznanie. Wykazali się bowiem pomysłowością w dążeniu do legitymizacji własnej jurysdykcji. Konfrontacja przybrała formę wojny komunikatów NAVTEX, czyli ostrzeżeń nawigacyjnych określających obszary prowadzenia ćwiczeń wojskowych. Gdy Grecy wydawali ostrzeżenia dotyczące manewrów, Turcy nadawali komunikaty podważające grecką jurysdykcję, twierdząc, że ani Grecja, ani Cypr nie mają kompetencji do wydawania takich komunikatów. Następnie nadali analogiczne ostrzeżenia za pośrednictwem własnej stacji nadawczej.
Działania Ankary nie ograniczają się jednak do samych komunikatów. W odróżnieniu od jednoznacznych greckich demonstracji wojskowych w postaci manewrów, Ankara wprowadza do kryzysu niejednoznaczność co do swoich dalszych zamiarów. W miejscowości Söke, naprzeciwko greckiej wyspy Samos, rozmieściła pododdziały 51. Brygady Komandosów, liczące około dwóch tysięcy żołnierzy. Chociaż tureckie MON zapewniało, że przemieszczenie wojsk wynikało z wcześniej zaplanowanej reorganizacji jednostek wojskowych, trudno nie zauważyć, że również Turcja coraz wyraźniej demonstruje gotowość do potencjalnego konfliktu.
Więcej samolotów niż pilotów. Polskie wojsko ma problem z brakami kadrowymi
Do tego dochodzi wzmożona aktywność sił powietrznych. Według informacji podawanych przez „Greek City Times” od stycznia do września 2026 r. odnotowano 643 naruszenia greckiej przestrzeni powietrznej przez tureckie samoloty, wobec 225 w całym 2025 r. – oznacza to wzrost o 185,8 proc. Jak informuje strona grecka, wśród maszyn uczestniczących w tych incydentach znajdowały się również uzbrojone tureckie myśliwce.
Manewry prowadzone przez sojuszników na obszarach, do których roszczenia zgłasza inny członek NATO, podobnie jak demonstracyjne rozmieszczenie tureckich wojsk w pobliżu greckich wysp, muszą budzić niepokój. Nie oznacza to jednak, że napięć nie można rozładować na drodze sojuszniczego dialogu. NATO, jako zinstytucjonalizowany sojusz wojskowy, stanowi szerokie forum do prowadzenia bezpośrednich rozmów między przedstawicielami państw sojuszniczych.
Co więcej, w 2020 r. w ramach Sojuszu ustanowiono specjalny mechanizm ograniczający ryzyko incydentów wojskowych między Grecją a Turcją. Nie rozwiązuje on zasadniczych sporów terytorialnych, lecz ogranicza ryzyko, że pojedynczy incydent przerodzi się w otwarty konflikt zbrojny.
Problem pojawia się w momencie, gdy do tych napięć wkracza trzeci gracz, którego nie obejmują bezpośrednio wspomniane mechanizmy dialogu sojuszniczego. Mowa o Izraelu, którego relacje z Turcją mają otwarcie wrogi charakter. Bliska współpraca Aten z Tel Awiwem nie jest niczym nowym, jednak w obecnych okolicznościach nabiera szczególnego znaczenia, zwłaszcza w wymiarze współpracy wojskowej. Zaledwie kilka dni po rozpoczęciu manewrów „Eunomia 2026” na północy Morza Kreteńskiego odbyły się wspólne ćwiczenia marynarki wojennej Grecji i Izraela. W ich trakcie przeprowadzono strzelania z użyciem pocisków kierowanych, a wycofaną ze służby grecką fregatę zatopiono torpedą. Choć ćwiczenia odbyły się na północ od Krety, a nie na wodach, do których Turcja rości sobie prawa, ich polityczny wydźwięk trudno uznać za przypadkowy.
Prężenie wojskowych muskułów przez oba państwa przypomina, że w cieniu głośnych deklaracji amerykańskiej administracji, roszczącej sobie prawo do aneksji terytoriów swoich sojuszników z NATO, rozgrywają się również inne kryzysy. Pozostają one poza nagłówkami światowej prasy, choć trawią od wewnątrz Sojusz.
W 1991 r. sojusz utracił bowiem swój główny cel, jakim było przeciwdziałanie zagrożeniu ze strony Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich. Stracił tym samym swoje najsilniejsze spoiwo, czyli poczucie wspólnego zagrożenia, które przez lata jednoczyło jego członków. Dziś zagrożenie sowieckie nie istnieje ani dla Grecji, ani dla Turcji. Paradoksalnie oba państwa nadal dostrzegają zagrożenie, lecz tym razem w sobie nawzajem.


