Reklama
REKLAMA
Reklama

„Nie tak to miało wyglądać”. Współautor lex Trynkiewicz o tym, co poszło nie tak

Mariusz Trynkiewicz i Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie. Prof. Michał Królikowski, jeden z głównych autorów tzw. ustawy o bestiach, w wywiadzie dla Zero.pl ocenia jej skutki po kilkunastu latach i przyznaje, że sposób funkcjonowania ośrodka rozczarowuje
Mariusz Trynkiewicz i Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie. Prof. Michał Królikowski, jeden z głównych autorów tzw. ustawy o bestiach, w wywiadzie dla Zero.pl ocenia jej skutki po kilkunastu latach i przyznaje, że sposób funkcjonowania ośrodka rozczarowuje. (fot. PAP)
Dodaj do ulubionych źródeł w Google

Historia Mariusza Trynkiewicza wraca za sprawą serialu Netflixa „Prawo bestii”. – Sposób stosowania ustawy i funkcjonowania ośrodka rozczarowuje – przyznaje w rozmowie z Zero.pl prof. Michał Królikowski, jeden z jej głównych autorów. Prawnik opowiada o kulisach powstawania przepisów i wskazuje, co należałoby w nich zmienić.

Bartosz Michalski, Zero.pl: Historia Mariusza Trynkiewicza wraca za sprawą serialu Netflixa „Prawo bestii”, opowiadającego również o kulisach powstania ustawy, której był pan jednym z głównych autorów. Zamierza pan go obejrzeć? Jest ciekaw, jak twórcy przedstawili tamte wydarzenia?

Prof. Michał Królikowski, były podsekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, współtwórca ustawy, na mocy której powstał ośrodek w Gostyninie: Obejrzę. Problem sprawców niebezpiecznych korzystających z amnestii na trwale wpisała się boleśnie w moje życie zawodowe. Nie uciekam przed nim.

Gdyby nie Mariusz Trynkiewicz, ustawa o bestiach w ogóle by powstała? Czy rzeczywiście chodziło o rozwiązanie szerszego problemu, czy przede wszystkim o znalezienie sposobu, żeby jeden konkretny człowiek nie odzyskał wolności?

Problem dotyczył kilkunastu osób, które były skazane na karę śmierci i skorzystały na amnestii w ten sposób, że ich karę zamieniona na najsurowszą sankcję – wówczas 25 lat pozbawienia wolności.

REKLAMA
Reklama

Nazwanie tego problemem "bestii" jest zasługą Neewsweeka i jego sugestywnej okładki. Natomiast sama konstrukcja prewencyjnego pozbawienia wolności jest znana w ustawodawstwie państw europejskim i doczekała się standardu w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.

Okładka tygodnika "Newsweek" nr 38/2012. (fot. mat. pras.)

Jak wyglądały kulisy powstawania ustawy? Jaką rolę odgrywał Jarosław Gowin? Czy pojawiały się naciski polityczne, żeby zdążyć z przepisami przed wyjściem Trynkiewicza z więzienia?

Decyzja o potrzebie rozwiązania problemu sprawców niebezpiecznych powstała na poziomie Rady Ministrów, poszukiwano właściwego rozwiązania. Minister Sprawiedliwości – zarówno Jarosław Gowin, jak i Marek Biernacki – był odpowiedzialny za ten proces, ze świadomością dyscypliny czasowej. Mnie powierzono zadanie opracowania założeń ustawy w sposób zgodny ze standardami konstytucyjnymi i konwencyjnymi.

Przy czym trzeba pamiętać, że ustawa o Krajowym Ośrodku Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym to tylko fragment szerokiej reformy systemu środków zabezpieczających, także tych opisanych w Kodeksie karnym.

W 2012 r. Jarosław Gowin mówił o około 90 osobach z zamienionymi wyrokami śmierci. Rok później resort informował, że w więzieniach pozostawało już tylko siedem osób z niewykonanymi wyrokami śmierci. Czy przygotowując ustawę, dysponowaliście wiarygodnymi danymi o tym, ilu skazanych faktycznie mogą objąć nowe przepisy?

REKLAMA
Reklama

Dane zostały przedstawione. O ile pamiętam było to kilkanaście osób w momencie rozpoczęcia prac legislacyjnych.

Prof. Janusz Heitzman, psychiatra sądowy, powiedział: „Określanie prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa to nie zadanie dla lekarza, tylko dla wróżki”. Czy można bezterminowo pozbawić człowieka wolności na podstawie prognozy, że być może popełni kolejne przestępstwo?

Prof. Janusz Heitzman na konferencji naukowej na Uniwersytecie Warszawskim wyraził jako biegły badający jednego z tych sprawców pewność, że powróci on do naruszania wolności seksualnej innych osób.

Dzisiaj dysponujemy już bardzo dużą literaturą krajową na temat detencji prewencyjnej, w tym badaniami pani dr Małgorzaty Pyrcak-Górowskiej oraz prof. Tomasza Sroki, które przekonują, że w państwie demokratycznym taka możliwość istnieje, choć jej stosowanie jest oczywiście sprawą krytyczną.

Krytycy ustawy od początku przekonywali, że państwo stworzyło w istocie drugą karę za to samo przestępstwo, tylko nazwało ją środkiem terapeutycznym. Czy po kilkunastu latach nadal uważa pan, że to rozróżnienie jest w praktyce wystarczająco wyraźne?

Wszystko zależy od warunków pobytu w KOZZD. Jeżeli spełnia on cechy detencji psychiatrycznej i terapeutycznej, to nie jest to „druga” kara, tylko decyzja państwa o tym, by włączyć daną osobę w proces zmniejszenia jej niebezpieczeństwa dla innych. 

REKLAMA
Reklama

Prof. Monika Płatek powiedziała, że „Gostynin jest rakiem w organizmie praworządnego państwa. To miejsce, w którym Kafka spotyka Orwella”. Jak pan odpowiada na tak ostrą krytykę? I co powiedziałby pan człowiekowi, który odbył już całą karę, ale trafił do Gostynina i nadal nie wie, kiedy odzyska wolność?

Znam ostry język pani prof. Moniki Płatek. Sam mam stosunek krytyczny do tego, jak funkcjonuje dzisiaj KOZZD, jak sądy stosują przepisy ustawy, jak bardzo ostrożni są biegli w stwierdzaniu braku niebezpieczeństwa.

Myślę, że rozczarowujące jest to, jak typowe dla środków zabezpieczających kryteria przesiewowe związane z prognozą ryzyka i jego stopnia, zasady konieczności proporcjonalności, w które jako prawnicy wierzymy, okazują się być mało skuteczne.

Z drugiej strony proszę pamiętać, że bohater filmu został ponownie skazany za kolejne przestępstwo, co pokazało, że prognoza w jego wypadku nie była mylna. Pana pytanie o osobę, która po odbyciu kary trafia do detencji trzeba odnieść do sytuacji każdego sprawcy – to nie tylko Gostynin, ale typowy sposób stosowania środków zabezpieczających czy środków izolacyjnych stosowanych wobec nieletnich. Jest to szersza praktyka. Sam broniłem osoby znajdujące się w takiej sytuacji i wiem, że perspektywa dalszej izolacji jest źródłem cierpienia.

REKLAMA
Reklama

Zadam inne pytanie: co powie Pan matce dziecka, które zgwałci i zabije sprawca, o którego preferencjach wiedziano i którego nie zabezpieczono?

Jedno i drugie pytanie, postawione obok siebie, pokazują, jak trudna i wieloaspektowa jest to sprawa, jak wielowektorowa jest odpowiedzialność za to rozwiązanie.

Krajowy Ośrodek Zapobiegania Zachowaniom Dyssocjalnym w Gostyninie (fot. Grzegorz Michałowski / PAP)

W 2023 r. powiedział pan: „Czuję gorycz. Nie tak to miało wyglądać”. Co konkretnie poszło nie tak?

Już częściowo odpowiedziałem na to pytanie. Sposób stosowania ustawy i funkcjonowania ośrodka rozczarowuje. Okazuje się, że standardy legislacyjne są niewystarczające wobec obawy przed ryzykiem oraz płynności stanów zaburzeń psychicznych.

Ustawa przewiduje absolutną wyjątkowość detencji w KOZZD, a przynajmniej część przypadków jej stosowania budzi w tym zakresie wątpliwości.

W czerwcu 2026 r. w Gostyninie i jego filii w Czersku przebywało 127 osób, choć przewidziano dla nich 100 miejsc. Rząd przygotowuje zmiany w ustawie. Gdyby dzisiaj to pan odpowiadał za jej reformę, co zmieniłby w pierwszej kolejności?

Wprowadziłbym bardziej radykalne rozwiązania dotyczące stopniowego wychodzenia z detencji oraz delegację ustawową do wydania rozporządzenia regulującego funkcjonowanie ośrodka.

REKLAMA
Reklama

Dodatkowo wymagałbym stosowania narzędzi diagnostycznych służących prognozowaniu ryzyka, które funkcjonują już w psychiatrii sądowej za granicą, a do Polski są dopiero wprowadzane.

Przyznał pan kiedyś, że ponosi część moralnej odpowiedzialności za sytuację osób przebywających w Gostyninie. Gdyby można było cofnąć czas do 2013 r., mając dzisiejszą wiedzę, czy ponownie podjąłby się pan prac nad tą ustawą?

Ponoszę odpowiedzialność za kształt ustawy z 2013 roku, ale nie za brak korekt przez kolejne kilkanaście lat.

Ustawa została przygotowana bardzo merytorycznie, zgodnie ze standardami ochrony praw człowieka. Potwierdził to polski Trybunał Konstytucyjny. Korzystałem przy tym ze wsparcia wybitnych autorytetów. Kiedy patrzę wstecz, widzę dużą odwagę i odpowiedzialność w podjęciu się rozwiązania tego problemu, a także w cywilizowaniu publicznej komunikacji na ten temat. Nikt z nas nie używał słowa „bestia”.

Nie jest przypadkiem, że nikt później nie podjął się tego tematu.

REKLAMA
Reklama