- „Wśród nocnej ciszy” i „Prawo bestii”: najnowsze seriale ponownie zabierają widzów w podróż do mrocznych zakamarków ludzkiej natury.
- „Prawo bestii” nie jest jedynie rekonstrukcją sprawy Mariusza Trynkiewicza – serial Kaspra Bajona stawia również pytania o granice sprawiedliwości, odpowiedzialność państwa i konflikt między bezpieczeństwem społeczeństwa a zasadami państwa prawa.
- Czy polska kultura naprawdę nie ma już nic do zaoferowania poza kolejnymi zejściami do piekła? Czy potrafi jeszcze opowiadać o nadziei? Czy, wzorem rosyjskich mistrzów ciemności, uznaliśmy, że człowiek jest przede wszystkim bestią, a świat jedynie rozległym terytorium jej żerowania?
Istnieje wymowna anegdota, która z pewnością zasługuje na więcej niż na miano zwykłej migawki. Świadczy bowiem o fundamentalnej różnicy – zarówno mentalności, jak i kultury między Wschodem a Zachodem. Otóż Stefan Żeromski, pisarz obdarzony bądź co bądź dość mrocznym światopoglądem, miał w zwyczaju czytać na świeżym powietrzu. Siadał pod drzewem i pochłaniał klasykę światowej literatury, słuchając śpiewu ptaków i zagadując przechodzących od czasu do czasu chłopów.
Legenda mówi, że w późnym wieku autor „Przedwiośnia” zabrał się za lekturę Fiodora Dostojewskiego. Podobno po paru stronach „Braci Karamazow” wzrastał w Żeromskim niepokój. Zaś z każdą stroną niepokój przeradzał się w oburzenie na nędzę, małostkowość i plugastwa starego Karamazowa i jego synów. Polskiemu pisarzowi nie podobał się ani styl Dostojewskiego, ani „fundamentalne pytania”, które zadawał Rosjanin. W końcu pełen oburzenia Żeromski książkę rzucił w pole pszenicy i na zawsze o niej zapomniał.
Do tej pory zahartowana na rosyjską fascynację okrucieństwem polska kultura całkiem dobrze sobie radziła, tworząc dzieła swojskie – polskie właśnie. Nie będę roztaczał mnogości przykładów, pozostając tylko przy obrazach kinematograficznych. Zarówno Andrzej Wajda, jak i Andrzej Munk czy nawet będący całkowicie autorski Jerzy Skolimowski chętniej przyznawali się do fascynacji włoskim realizmem, niż do radzieckiej klasyki.
Pół miliona dla dyrektora, ciało dziecka do lodówki. Horror w Suwałkach
Wojciech Smarzowski i rosyjska fascynacja złem
Na mocy jakiegoś osobliwego mechanizmu rosyjska fascynacja złem weszła w latach dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych do polskiej kinematografii. A jej głównym reprezentantem został, rzecz jasna, Wojciech Smarzowski. Reżyser broni się. Używa dość mizernych argumentów i twierdzi, że jest – li tylko! – naturalistycznym malarzem. Wybiera tematy, barwy i scenografie najwierniej oddające rzeczywistość „taką, jaka ona jest”.
Wprost zastanawiające, do jakiego stopnia Smarzowski ściga się na katastrofizm, a jego postaci – bez względu czy to Wiesław Wojnar z „Wesela”, czy Maciej Skiba z „Wołynia” – są jakby cali ulepieni z ciemności rosyjskiego ducha, a materią ich świata jest zło, którego nie można przezwyciężyć.
Smarzowski i jego podobni idą jeszcze dalej niż ich rosyjscy inspiratorzy. W odróżnieniu od tamtejszych pierwowzorów bohaterowie „Kleru” czy „Drogówki” są nie tylko moralnie wynędzniali. Więcej – nie mają szans na zbawienie i świętość. Albowiem rosyjskie szaleństwo stoi na dwóch nogach: „jesteśmy nędznymi robakami”, ale jednocześnie – „jesteśmy panami świata, stojącymi wyżej w ewolucji niż inne narody. Jesteśmy bliżej Stwórcy”.
U Smarzowskiego robak pozostaje pełzającym w szambie i błocie robakiem bez szans na dostąpienie jakiejkolwiek łaski – ani ze strony Stwórcy, ani ze strony bliźnich. Jest potępiony na wieki z racji swojego polskiego położenia, polskiej kondycji i polskiej nędzy…
Polska gospodarka z lekką zadyszką. Wkrótce czeka nas test odporności
„Wśród nocnej ciszy”. Polska wieś jako kraina strachu
Takie myśli towarzyszyły mi, gdy oglądałem pierwszy odcinek „Wśród nocnej ciszy” w reżyserii Jana Holoubka. Z rozmysłem podkreślam autora serialu, bowiem nikogo by nie zdziwiło, gdybyśmy mieli do czynienia z kolejną produkcją Smarzowskiego.
Akcja serialu przenosi nas do niewielkiej wsi pod Połańcem, w mroźną noc z 24 na 25 grudnia 1976 r. W drodze na pasterkę ginie troje młodych ludzi: ciężarna Krysia, jej mąż Stanisław i młodszy brat Miecio. Oficjalna wersja mówi o tragicznym wypadku, lecz młody śledczy Henryk Maczek szybko nabiera podejrzeń, że za śmiercią całej trójki kryje się coś znacznie bardziej przerażającego.
W poszukiwaniu prawdy towarzyszy mu matka ofiar, Zdzisława Kaleta, niezdolna pogodzić się z utratą dzieci. Problem polega jednak na tym, że cała wieś zdaje się mówić jednym głosem: nikt niczego nie widział, nikt niczego nie słyszał, nikt niczego nie wie.
Za fasadą pobożności, sąsiedzkiej solidarności i prowincjonalnego porządku kryje się świat strachu, przemocy i zmowy milczenia. Im głębiej śledczy próbuje zajrzeć pod tę starannie utrzymywaną powierzchnię, tym wyraźniej widać, że nie chodzi już tylko o wyjaśnienie pojedynczej zbrodni, lecz o rozpoznanie natury całej wspólnoty.
„Prawo bestii” na Netfliksie. Kolejna opowieść o ludzkim potworze
Nie sposób w tym miejscu nie dostrzec pewnego osobliwego zbiegu okoliczności. Oto Netflix zapowiada na 18 listopada premierę kolejnej produkcji zanurzonej po uszy w polskim mroku – „Prawa bestii” – poświęconej Mariuszowi Trynkiewiczowi. Trudno o bardziej wymowny symbol. Ledwie próbujemy przyjrzeć się światu Jana Holoubka, a już z kolejnego ekranu wyłania się następna opowieść o potworności, zwyrodnieniu i ciemnych zakamarkach ludzkiej natury.
Można oczywiście powiedzieć, że historia Trynkiewicza nie potrzebuje żadnego artystycznego dopisywania grozy – sama w sobie jest wystarczająco przerażająca. Rzecz jednak nie w tym, czy należy opowiadać o zbrodni. Rzecz w tym, jaką wizję rzeczywistości z tych opowieści konsekwentnie składamy. Czy polska kultura naprawdę nie ma już nic do zaoferowania poza kolejnymi zejściami do piekła? Czy, wzorem rosyjskich mistrzów ciemności, uznaliśmy, że człowiek jest przede wszystkim bestią, a świat jedynie rozległym terytorium jej żerowania? W tym osobliwym wyścigu na makabrę coraz trudniej odróżnić artystyczną diagnozę od estetycznej fascynacji chorobą.
Warto jednak zauważyć, że „Prawo bestii” Kaspra Bajona zapowiada się na opowieść nieco bardziej skomplikowaną niż kolejny seans polskiego piekła. Czteroodcinkowy serial sięga do sprawy Mariusza Trynkiewicza, skazanego za zabójstwo czterech chłopców.
Twórcy nie zdecydowali się jednak na prostą rekonstrukcję zbrodni. W centrum opowieści postawili dwie fikcyjne bohaterki: major Annę Bersz (Agnieszka Grochowska), prowadzącą w 1988 r. śledztwo, oraz psychiatrkę Agnieszkę Grabską (Agnieszka Żulewska), która ma ocenić poczytalność podejrzanego. Ich przyjaźń rozpada się pod ciężarem zawodowych obowiązków, odmiennych przekonań i presji instytucji państwowych. Ćwierć wieku później, gdy skazany ma opuścić więzienie, obie kobiety ponownie stają przed pytaniem, jak pogodzić bezpieczeństwo społeczeństwa z zasadami państwa prawa.
I właśnie tutaj pojawia się interesujący paradoks: tytułowa bestia jest wprawdzie figurą ludzkiego zła, ale właściwym tematem serialu okazuje się również bezradność instytucji, które próbują je okiełznać. Bajon deklaruje zainteresowanie konfliktem między sprawiedliwością, prawem i społecznym poczuciem bezpieczeństwa. Nie zmienia to jednak faktu, że kolejna polska produkcja bierze za punkt wyjścia jedną z najbardziej przerażających historii kryminalnych w naszej powojennej historii. Znów zaglądamy do piwnicy ludzkiej natury. Znów próbujemy ustalić, czy na jej dnie znajduje się jeszcze cokolwiek poza ciemnością.
Polskie kino potrzebuje nadziei, a nie kolejnego zejścia do piekła
W jednym ze swoich esejów Czesław Miłosz pokusił się o osobliwe porównanie kulturowe Polski i Rosji. Za reprezentantów obu cywilizacyjnych wyobraźni obrał dwóch pisarzy, których nazwiska mówią właściwie wszystko: Adama Mickiewicza i Fiodora Dostojewskiego. Wniosek, choć na pozór banalny, odsłania różnicę, o której polski czytelnik nader często zapomina.
W polskiej tradycji literackiej świat pozostaje zasadniczo dobrym miejscem, a przynajmniej nie jest przestrzenią, w której zło otrzymało monopol na istnienie. Dobro, choćby wystawione na najcięższe próby, nie traci całkowicie swoich szans. Możliwe jest ocalenie, możliwa jest nadzieja, możliwe jest wreszcie zwycięstwo nad tym, co podłe i niszczące.
W rosyjskiej wyobraźni rzecz przedstawia się znacznie mroczniej. Zło ma tam charakter niemal deterministyczny, przybiera postać niszczycielskiej siły, która przenika wszystko i nie pozostawia człowiekowi bezpiecznego schronienia. Nadzieja bywa przywilejem naiwnych, jeśli nie wręcz dowodem głupoty. Potwory nie zamieszkują wyłącznie odległych krain i ciemnych zaułków. Potworami mogą być ludzie, miasta, książki, idee, a nawet najbardziej niewinne myśli. Przed złem nie sposób uciec, ponieważ nie ma miejsca, w którym by go nie było. Nie sposób go również poskromić, bo zdaje się ono jednym z nieusuwalnych praw rządzących światem.
Cezary Wodziński opisuje świat autora „Biesów” jako studnię bez dna, mroczne katakumby, „gdzie w kryptach toczą się bełkotliwe szeptanki, po ciemnych korytarzach błąkają się bez ładu upiory i ich cienie, a z każdego zakamarka wystają chwosty, rogi, kopyta i krzywe ryje”.
I tu wracamy do Stefana Żeromskiego, który rzucił Dostojewskiego w pole pszeniczne. Być może uczynił to z irytacji, być może z bezradności wobec świata, w którym człowiek nieustannie grzebie we własnym plugastwie, jakby poza nim nie istniało już nic godnego uwagi. Nie chodzi przecież o to, by polska kultura odwracała wzrok od zbrodni, przemocy, podłości czy narodowych grzechów. Nie chodzi również o to, by zastępować prawdę pocieszającym landszaftem, w którym po każdej burzy wychodzi słońce, a każdy łotr ma szansę na nawrócenie.
Chodzi o coś znacznie bardziej fundamentalnego: o zachowanie proporcji między ciemnością a światłem. Sztuka, która nie potrafi już dostrzec niczego poza złem, przestaje być przenikliwa, a zaczyna być jego zakładnikiem.
Może zainteresuje Cię także:


