
– Gdyby chłopaki zaczęli się wtedy zastanawiać, co powinni zrobić, zamiast od razu działać, być może dzisiaj musielibyśmy być na ich pogrzebach – mówi Zero.pl sierżant sztabowy Tomasz Krzysztof, kolega Jakuba Kulika i Artura Morańskiego, policjantów rannych podczas ataku w Krakowie 7 listopada. Opowiada o ich charakterach, zawodowej solidarności i odruchach, które w chwili próby okazały się silniejsze od strachu.
- Jakub Kulik i Artur Morański to policjanci, którzy 7 listopada w Krakowie powstrzymali szaleńca strzelającego do bezbronnych ludzi. Obaj zostali ciężko ranni, ale ich stan jest stabilny.
- Rozmawiamy z sierżantem sztabowym Tomaszem Krzysztofem z Komisariatu Policji I w Krakowie, kolegą rannych policjantów. – Wiedzieli, z czym mają do czynienia. Widzieli, że sprawca strzela z karabinu maszynowego. Z tego, co wiem, miał przy sobie również pistolet... Mimo to nie zawahali się – mówi w rozmowie z Zero.pl.
- – Artur to przede wszystkim siła spokoju. Jest bardzo opanowany, profesjonalny. Nawet w nerwowych, stresujących sytuacjach potrafi zachować zimną krew. Nie działa pod wpływem emocji, tylko metodycznie, z namysłem. Kuba jest inny. Bardziej żywiołowy, energiczny. Kiedy coś się dzieje, rusza do działania. To człowiek, który nie potrzebuje długich instrukcji – opowiada policjant.
To znak czasów, że swoje tożsamości lepimy z popłuczyn psychoanalizy. I co ciekawe, modne stały się psychologizmy negatywne, by tak rzec – „na opak”. A nasze dorosłe życie sprowadza się do niezgody: na surowość rodziców w dzieciństwie, na krępujące nas reguły pokojowego współżycia, na drobne objawy „normalności”. Chcemy być jedynymi w swoim rodzaju i szukamy winnych, którzy tej wyjątkowości chcieli nas pozbawiać.
Spójrzcie dookoła siebie. Porozmawiajcie ze znajomymi. Wielu potrzebuje terapii, zaś w zaciszu gabinetów urządzają rytualne, rzecz jasna wirtualne, mordy na ciemiężcach – na rodzicach i na społeczeństwie. Tymczasem o wartości człowieka nierzadko przesądzają postawy wdrukowane, odruchy nabyte we wczesnym dzieciństwie, wysłuchane tysiące razy z ust strapionych rodziców: „trzymaj się prosto”, „pracuj”, „bądź przyzwoity”.
Łapówka dla dyrektora TVP? Prokuratura wszczyna śledztwo
Bohaterowie z Krakowa. Odruch silniejszy niż strach
Takie myśli kiełkowały mi w głowie, gdy rozmawiałem z sierżantem sztabowym Tomaszem Krzysztofem, bliskim znajomym bohaterów z Krakowa – Jakuba Kulika i Artura Morańskiego.
W jego głosie nie było ani śladu potrzeby heroizacji, żadnej próby ustawienia bohaterów na piedestale. Była zwyczajność, z którą opowiada się o czymś oczywistym: o odruchu, który nie potrzebuje psychologicznego alibi, terapeutycznej interpretacji ani długiego namysłu.
– Człowiek działa według wyuczonych schematów. Uważam, że gdyby chłopaki zaczęli się wtedy zastanawiać, co powinni zrobić, zamiast od razu działać, być może dzisiaj musielibyśmy być na ich pogrzebach – z rozbrajającą szczerością tłumaczy Zero.pl Tomasz Krzysztof.
Warto w tym miejscu przywołać myśliciela Michela Terestchenkę, który przestrzega przed osobliwym paradoksem opowiadania o bohaterach. Im wyżej bowiem wynosimy ich na piedestały, im szczodrzej obdarzamy nadludzkimi przymiotami, tym skuteczniej oddalamy ich od nas samych.
– Myślę, że w takich sytuacjach decydują przede wszystkim wyszkolenie i wyuczone nawyki. W policji przechodzimy różnego rodzaju szkolenia, ćwiczymy określone scenariusze, oczywiście na tyle, na ile pozwalają nam nasze warunki. Dochodzi do tego adrenalina, która sprawia, że człowiek działa automatycznie. Nie zastanawia się nad każdym ruchem. Wie, że musi wysiąść i zneutralizować zagrożenie – opowiada sierżant sztabowy Krzysztof, jakby chciał sprowadzić całą tę opowieść z powrotem na ziemię.
Bez patosu, bez pomników i bez nadzwyczajnych właściwości ducha. Do poziomu codziennej policyjnej służby, w której powtarzane setki razy procedury, wyćwiczone odruchy i gotowość do działania mogą w chwili próby okazać się ważniejsze niż najbardziej wzniosłe deklaracje.
Bohaterstwo nie może przypominać przywileju garstki wybrańców, osobliwego daru, którego zwykłym śmiertelnikom poskąpiła natura. Można więc podziwiać, wzruszać się, składać kwiaty i wygłaszać uroczyste przemówienia, a zarazem zachować wygodną pewność, że podobne rzeczy nie należą do naszego repertuaru.
Terestchenko proponuje odwrócenie tej perspektywy. W eseju „Przeciw heroizacji” zwraca uwagę na tysiące przejawów zwyczajnego bohaterstwa, na czyny ludzi, którzy nie noszą peleryn, nie szukają poklasku i nie mają najmniejszej ochoty przechodzić do historii. Ich wielkość nie polega na tym, że przestają być zwyczajni. Przeciwnie – właśnie w zwyczajności tkwi istota ich postawy.
– Kiedy usłyszeli, co się dzieje, byli akurat niedaleko. Zostali skierowani do interwencji, bo napływało mnóstwo zgłoszeń od osób, które widziały atak. Ruszyli za sprawcą, próbując wywrzeć na nim presję. Nie było jednak możliwości wcześniejszego zatrzymania samochodu. Wokół znajdowało się mnóstwo ludzi, były witryny sklepowe, samochody... Gdyby rozpędzony pojazd wpadł do któregoś z lokali, mogło ucierpieć wiele przypadkowych osób – z opanowaniem opisuje tragiczne wydarzenia na krakowskim Rynku z 7 listopada kolega Jakuba Kulika i Artura Morańskiego.
Terestchenko rozwija tę myśl, posługując się pojęciem „présence à soi” – obecności przy samym sobie. To szczególny rodzaj moralnej przytomności, który pozwala człowiekowi zachować wierność własnemu sumieniu, kiedy okoliczności wystawiają je na próbę.
Nie chodzi o brak strachu ani o nadzwyczajną odporność psychiczną. Nie o to, by w chwili zagrożenia zdążyć przeprowadzić w głowie rachunek możliwych strat, rozważyć wszystkie scenariusze i dopiero potem podjąć decyzję. Niekiedy człowiek po prostu rusza z miejsca. Działa, zanim zdąży przestraszyć się konsekwencji. Nie dlatego, że nie zna lęku, lecz dlatego, że w danej chwili coś okazuje się ważniejsze od niego samego.
Sierżant sztabowy Tomasz Krzysztof nie próbuje wzniecić błysku entuzjazmu. O heroizmie kolegów mówi zdawkowo, bez ceregieli.
– Wiedzieli, z czym mają do czynienia. Widzieli, że sprawca strzela z karabinu maszynowego. Z tego, co wiem, miał przy sobie również pistolet... Mimo to nie zawahali się.
Polar i odblaskowa kamizelka nie chronią przed kulami
Artur Morański – siła spokoju i policyjny profesjonalizm
Pytam o każdego z osobna: jacy są, co ich do tej pory wyróżniało, jakimi są kolegami, czy można na nich liczyć. Zaczynam od Artura Morańskiego.
– Artur to przede wszystkim siła spokoju. Jest bardzo opanowany, profesjonalny. Nawet w nerwowych, stresujących sytuacjach potrafi zachować zimną krew. Nie działa pod wpływem emocji, tylko metodycznie, z namysłem – kreśli portret kolegi Krzysztof.
Jest jeszcze jedna historia, którą Tomasz Krzysztof przywołuje na potwierdzenie tego portretu. Zna ją z opowieści, ale – jak sam podkreśla – dobrze oddaje charakter Artura. Pewnego razu policjanci otrzymali zgłoszenie, że w jednym z mieszkań mogą przebywać pseudokibice uzbrojeni w maczety.
Morański musiał wejść do środka i sprawdzić, czy zagrożenie rzeczywiście istnieje. W takich sytuacjach instynkt podpowiada przede wszystkim ostrożność: trzeba zadbać o własne bezpieczeństwo, brać pod uwagę najgorszy scenariusz i nie lekceważyć niebezpieczeństwa. Artur zachował jednak spokój. Bez zbędnych emocji metodycznie, wykonał swoje zadanie. Nie szukał poklasku ani okazji do popisu. Po prostu zrobił to, co do niego należało.
Jakub Kulik – człowiek, który nie potrzebuje instrukcji
– Kuba jest inny. Bardziej żywiołowy, energiczny. Kiedy coś się dzieje, rusza do działania. To człowiek, który nie potrzebuje długich instrukcji. Miałem okazję przekonać się o tym podczas jednej z naszych wspólnych interwencji. Otrzymaliśmy zgłoszenie, że mężczyzna chodzi po ulicach Kurdwanowa z nożem i zaczepia ludzi. Kiedy go odnaleźliśmy, był agresywny, rzucał się. Trzeba było zastosować środki przymusu bezpośredniego. Wystarczyło, że spojrzałem na Kubę. Od razu wiedział, co zamierzam zrobić. Nie musiałem niczego tłumaczyć. To była komunikacja bez słów – opowiada Tomasz Krzysztof.
Nie chodziło przy tym o telepatię, lecz o porozumienie wypracowane podczas wspólnej służby. O ten rodzaj zawodowej intuicji, kiedy człowiek zna partnera na tyle dobrze, że potrafi przewidzieć jego ruch, zanim ten zdąży go wykonać.
– Rozmawialiśmy później o tej interwencji i obaj byliśmy zadowoleni z tego, jak dobrze udało nam się zgrać. Kuba ma zresztą pewne automatyzmy wypracowane jeszcze wcześniej, między innymi podczas służby wojskowej. Widać, że potrafi błyskawicznie przejść od obserwacji do działania – dodaje Krzysztof.
Ta zawodowa więź nie kończy się zresztą wraz ze zdjęciem munduru. Policjanci spotykają się także prywatnie, choć – jak to bywa w dorosłym życiu – rodzinne obowiązki i dzieci nie zawsze pozostawiały na to wiele czasu. Znają swoje rodziny, od czasu do czasu wychodzili na kawę. Krzysztof wspomina też ich poczucie humoru, dość szczególne, jak przystało na policyjne środowisko. Czarny humor, koleżeńskie docinki, żarty pozwalające rozładować napięcie po trudnym dniu.
– Kuba i Artur potrafią w ten sposób rozluźnić atmosferę, nawet kiedy za nami jest naprawdę ciężki dzień – mówi. Można odnieść wrażenie, że i w tym kryje się część ich zawodowego warsztatu: umiejętność zachowania powagi tam, gdzie wymaga tego sytuacja, i nieulegania jej tam, gdzie człowiek potrzebuje po prostu oddechu.
Atak w Krakowie 7 listopada. Policyjna solidarność wystawiona na próbę
– 7 listopada widziałem się z chłopakami. Spotkaliśmy się w szatni, później mijaliśmy się jeszcze podczas służby. Mniej więcej pół godziny przed atakiem mój patrol został skierowany do Galerii Krakowskiej. Mieliśmy zatrzymać sprawcę przestępstwa. Kiedy doszło do zdarzenia, byliśmy w trakcie czynności z zatrzymanym. Nie mogliśmy po prostu go zostawić i ruszyć na pomoc kolegom. Obowiązują nas procedury. Bardzo nad tym ubolewam. Do dzisiaj wracam myślami do tego, że gdybyśmy byli wtedy z chłopakami, być może odnieśliby mniejsze obrażenia – mówi Krzysztof.
W tej opowieści pojawia się szczególny rodzaj policyjnej bezradności. Człowiek, który na co dzień gotów jest ruszyć z pomocą, musi pozostać na miejscu, ponieważ służba nie może opierać się wyłącznie na odruchach. Procedury, choć niezbędne, bywają w takich chwilach gorzkim przypomnieniem granic indywidualnego działania. Krzysztof nie ukrywa, że tamte wydarzenia wciąż w nim pracują.
Później odwiedził kolegów w szpitalu. Ich stan był stabilny, można było z nimi normalnie rozmawiać. Pytał, jak się czują i co zapamiętali z ataku. Opowiadali mu o wydarzeniach z własnej perspektywy. Tym razem nie rozmawiali już jednak policjanci, którzy wspólnie analizują przebieg interwencji, lecz przyjaciele próbujący poskładać w całość coś, co jeszcze niedawno wydawało się niewyobrażalne.
Zwyczajne bohaterstwo
Okrutność nie może łamać, okrutność – winna tylko wzmacniać. Nie jest to wezwanie do tego, by cierpienie uznać za cnotę, a przemoc za nauczycielkę charakteru. Byłoby to zbyt łatwe pocieszenie. Chodzi raczej o niezgodę na to, by zło otrzymało ostatnie słowo. By pośród ruin, strachu i bólu człowiek wyrzekł się własnych zasad, a przerażenie stało się jego jedynym prawem. Jakub Kulik i Artur Morański doświadczyli tego, jak blisko siebie potrafią znaleźć się odwaga i śmierć. A jednak w opowieściach Tomasza Krzysztofa nie ma miejsca na wielkie deklaracje. Jest za to policyjna codzienność, koleżeńska solidarność, wyuczone odruchy i zwykła przyzwoitość. Wszystko to, co nie trafia na pomniki, choć bez tego pomniki nie miałyby żadnego sensu.
Nie wiem, czy obaj policjanci zgodziliby się na miano bohaterów. Być może wzruszyliby ramionami, rzucili żartem, jak to mają w zwyczaju, i wrócili do swoich obowiązków. I może właśnie w tym tkwi najważniejsza lekcja tej historii. Bohaterstwo nie musi być spektakularne, nie potrzebuje własnej legendy ani zgody zainteresowanych na przejście do historii. Czasem wystarczy, że człowiek zachowa w sobie coś, czego nie potrafi odebrać mu ani strach, ani brutalność świata.
Ostatecznie nie chodzi przecież o to, by nigdy nie zostać złamanym. Chodzi o to, by nawet wtedy, gdy świat próbuje nas złamać, nie stać się jego podobizną.

