W centrum współczesnego prawa rodzinnego powinno być dziecko – nie jako przedmiot decyzji dorosłych, ale jako osoba mająca własne prawa. Jednym z najważniejszych jest prawo do wychowania w rodzinie, zagwarantowane m.in. w Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r. To właśnie to prawo powinno wyznaczać kierunek myślenia o pieczy zastępczej: jeśli dziecko nie może bezpiecznie wychowywać się z rodzicami, należy zrobić wszystko, by nadal mogło dorastać w środowisku możliwie najbardziej zbliżonym do rodzinnego.
To zresztą nie jest wyłącznie kwestia przepisów. Człowiek od zawsze rozwijał się w relacji z innymi – najpierw z najbliższymi, potem z szerszą wspólnotą. Dla dziecka szczególne znaczenie ma stała obecność dorosłego, z którym może zbudować więź, który zna jego potrzeby i na którego może liczyć. Dlatego dziecko pozbawione możliwości życia z własnymi rodzicami nie powinno być skazywane na życie w instytucji tylko dlatego, że właśnie tak najłatwiej zorganizować system.
Pokazujesz dziecko w internecie? To nie jest tylko niewinne zdjęcie
Rodzina zastępcza zamiast domu rodzinnego. Jak działa system pieczy zastępczej?
Rodzina biologiczna jest naturalnym środowiskiem rozwoju dziecka, ale nie każda rodzina jest w stanie zapewnić mu bezpieczeństwo. Gdy dochodzi do zagrożenia dobra dziecka w środowisku pochodzenia, państwo ma obowiązek zareagować – ale nie po to, by dziecko komukolwiek „odebrać lub ukraść”, lecz by zapewnić mu bezpieczne warunki życia i rozwoju, możliwie najbardziej zbliżone do życia rodzinnego.
Właśnie tu pojawia się rola rodziny zastępczej. Rodzinna piecza zastępcza – w postaci rodzin zastępczych czy rodzinnych domów dziecka – jest rozwiązaniem, które najlepiej realizuje standardy wynikające z Konwencji. Daje dziecku nie tylko dach nad głową, ale przede wszystkim relację, stabilność i poczucie przynależności. Dziecko nie potrzebuje instytucji – potrzebuje człowieka, który będzie dla niego kimś ważnym.
Z perspektywy prawa kluczowa pozostaje zasada dobra dziecka. To ona powinna wyznaczać granice ingerencji państwa i kierunek podejmowanych decyzji. Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej powinno być środkiem ostatecznym, podejmowanym po wykorzystaniu możliwości wsparcia rodziny. Jednocześnie piecza zastępcza z założenia ma być rozwiązaniem tymczasowym: jej celem powinien być albo bezpieczny powrót dziecka do rodziców, albo znalezienie dla niego innego, trwałego rozwiązania, jeśli powrót nie jest możliwy (najczęściej jest to adopcja). W praktyce obraz jest jednak bardziej złożony. „Tymczasowość” pieczy nie zawsze oznacza krótki pobyt dziecka.
Wszyscy patrzą na rzeczniczkę praw dziecka. W tej sprawie chodzi o coś więcej
– Należy zawsze pamiętać o kontekście rzeczywistych danych, które pokazują, jak powyższe założenia funkcjonują w praktyce, a nie jak wyobrażamy sobie ich funkcjonowanie – mówi dr Anna Krawczak, współzałożycielka Interdyscyplinarnego Zespołu Badań nad Dzieciństwem IEiAK UW oraz ekspertka Koalicji na Rzecz Rodzinnej Opieki Zastępczej.
– Z danych udostępnianych przez Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej wynika, że aż 64 proc. dzieci przebywających w zastępczej pieczy rodzinnej przebywa tam ponad trzy lata, co zdecydowanie przesuwa realizację rozwiązań opiekuńczych w kierunku długoterminowej opieki mającej cechy stabilności i trwałości. Powyższe wynika z konkretnej cechy polskiego systemu pieczy zastępczej, czyli włączenia formy spokrewnionej opieki do katalogu form zastępczej pieczy rodzinnej: aż 62 proc. wszystkich rodzin zastępczych w Polsce tworzą najbliżsi krewni dziecka, czyli na przykład dziadkowie lub starsze rodzeństwo.
W praktyce więc opieka zastępcza, choć postulowana jako „tymczasowa”, jest często kontynuacją wychowywania dzieci przez najbliższych krewnych, dla której powrót do rodziców biologicznych, a tym bardziej adopcja, niekoniecznie będą pożądaną alternatywą z punktu widzenia dobra dziecka. Nikt tu bowiem nie zastępuje rodziny na zawsze; de facto rodzina opiekuje się swoimi krewnymi. Wydaje się, że powyższa obserwacja jest poparta również twardymi danymi z innego obszaru. Wskaźnik reintegracji (odsetek dzieci, które po zabezpieczeniu w pieczy zastępczej wracają pod opiekę rodziców biologicznych) jest dla Polski względnie trwały na przestrzeni lat i oscyluje, w zależności od roku sprawozdawczego, od 6 do 8 proc. – podkreśla dr Krawczak.
Dlaczego w Polsce brakuje rodzin zastępczych? Problem jest większy, niż się wydaje
Nie zmienia to faktu, że system mierzy się z wieloma wyzwaniami. Brakuje rodzin zastępczych, część dzieci trafia do placówek instytucjonalnych, a opiekunowie nie zawsze otrzymują wsparcie odpowiadające skali ich zadań. Do tego dochodzą przewlekłe postępowania i sytuacje, w których dziecko przez miesiące czy lata czeka na decyzję dotyczącą swojej przyszłości.
Dlatego równie ważne jak rozwijanie rodzinnej pieczy zastępczej jest wzmacnianie rodzin biologicznych. Najlepsza interwencja to często ta, która pozwala uniknąć rozdzielenia dziecka z rodzicami. Potrzebne są dostępne usługi społeczne – wsparcie asystentów rodziny, specjalistów i lokalnych służb, pomoc psychologiczna i psychiatryczna, zanim kryzys stanie się sytuacją, w której jedynym rozwiązaniem będzie odebranie dziecka.
CBA w biurze Rzecznika Praw Dziecka. Znamy kulisy akcji
Obecne prace legislacyjne w rządzie (numery druków w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów UD 315 i 354) starają się odpowiedzieć na te kryzysy, ale prawo może jedynie wyznaczać standardy ochrony dziecka. Potrzebni są ludzie, którzy potrafią odpowiednio wcześnie zauważyć zagrożenie i właściwie na nie zareagować. Przez ponad 20 lat pracy na rzecz dzieci i rodzin autorka widziała wiele historii dzieci, które nie doczekały się pomocy. Nie tylko tę, którą najczęściej przywołuje opinia publiczna, gdy mówimy o systemowych zaniedbaniach – historię Kamilka z Częstochowy.
– Kiedy mówimy o przypadkach śmierci dzieci w wyniku przemocy, warto zwrócić uwagę, że w Polsce wciąż brakuje pełnych, systemowych danych, które pozwalałyby dokładnie poznać i opisać skalę tego zjawiska – podkreśla Wiktoria Kinik, rzeczniczka prasowa Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę. – Wiedzę o wielu takich tragediach czerpiemy przede wszystkim z doniesień medialnych. Każdy taki przypadek powinien jednak skłaniać nas nie tylko do analizy tego, co wydarzyło się w konkretnym momencie, ale przede wszystkim do pytania, jakie wcześniej były sygnały, które można było zauważyć, i czy system odpowiednio na nie zareagował.
Dlatego tak ważna jest profilaktyka, działania podejmowane zanim dojdzie do przemocy, edukacja rodziców i profesjonalistów oraz budowanie systemu, który potrafi skutecznie chronić dzieci. Potrzebujemy rozwiązań, które sprawią, że ochrona dziecka nie będzie zależała od przypadku, miejsca czy osoby, która pierwsza dostrzeże problem. Wytyczne Zespołu do spraw analizy zdarzeń, w wyniku których małoletni poniósł śmierć lub doznał ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, są ważnym elementem budowania takiego systemu. Dziecko nie może być widoczne dopiero wtedy, kiedy wydarzy się tragedia. Naszym zadaniem jako dorosłych jest zauważyć je wcześniej i zrobić wszystko, aby do tej tragedii nie doszło – mówi Kinik.
Polska się bogaci, a coraz mniej dzieci dostaje zasiłek rodzinny
O rodzinnej pieczy zastępczej często mówi się językiem emocji: o miłości, otwieraniu domu, dawaniu dziecku szansy na nowe życie. To ważne, ale niepełne. Dzieci trafiające do pieczy zastępczej często mają za sobą doświadczenia przemocy, zaniedbania i straty. Wśród nich są także dzieci z niepełnosprawnościami, FASD (spektrum płodowych zaburzeń alkoholowych) czy innymi szczególnymi potrzebami. Opieka nad nimi wymaga wiedzy, cierpliwości, przygotowania i stałego wsparcia specjalistów.
Dlaczego rodzina zastępcza daje dziecku więcej niż instytucja
Dlatego rodzicielstwo zastępcze nie jest zadaniem dla każdego. Tym bardziej krzywdzące są komentarze, że ktoś zostaje rodzicem zastępczym dla pieniędzy albo po to, żeby „ukraść dziecko”. Skoro jest to tak intratny biznes, czemu wciąż brakuje chętnych, żeby go prowadzić? Dlaczego mamy więcej chętnych do bycia influencerem, tiktokerem czy youtuberem niż rodzicem zastępczym? Gdyby rzeczywiście była to tak łatwa i opłacalna „praca”, problem braku rodzin zastępczych dawno przestałby istnieć.
Dzieci podwójnie skrzywdzone. Przez sprawcę i przez system
Od kilkunastu lat w Polsce i Europie trwa proces deinstytucjonalizacji, czyli odchodzenia od placówek mieszczących nawet dziesiątki dzieci pod opieką stale zmieniającej się kadry na rzecz rodzinnych i środowiskowych form wsparcia. Nie jest to chwilowa moda ani kwestia preferencji. Kierunek ten wynika zarówno z doświadczeń, jak i z międzynarodowych standardów ochrony praw dziecka. Europejska Gwarancja dla Dzieci i Strategia UE na rzecz Praw Dziecka wskazują na potrzebę zapewnienia dzieciom, zwłaszcza tym znajdującym się w szczególnie trudnej sytuacji, wsparcia możliwie blisko ich naturalnego środowiska. Ten kierunek znalazł odzwierciedlenie także w Umowie Partnerstwa na lata 2021–2027 – oficjalnym porozumieniu między Polską a Komisją Europejską, które ogranicza możliwość wykorzystywania funduszy unijnych na rozbudowę dużych placówek i kieruje środki na rozwój usług świadczonych lokalnie.
W Polsce ramy tej zmiany wyznacza m.in. Strategia Rozwoju Usług Społecznych, a konkretne działania są finansowane z programu „Fundusze Europejskie dla Rozwoju Społecznego 2021–2027”. Zakłada się sukcesywne wygaszanie tradycyjnych instytucji na rzecz profesjonalnych form opieki domowej. Chodzi nie tylko o zamykanie kolejnych instytucji. Jeśli dziecko ma naprawdę otrzymać warunki do rozwoju, w ich miejsce muszą powstać dobre, dostępne i odpowiednio finansowane usługi oraz rodzinne formy opieki. Odpowiedzmy sobie też na pytanie, czy ogromna placówka w jakikolwiek sposób przypomina rodzinę, w której można wypracować regularne zasady, uczyć odpowiedzialności i miłości, gdy jakiekolwiek poczucie stabilności wyznaczane jest godzinami zmiany, na którą przychodzi dana „ciocia” lub dany „wujek”, wychowawca.
Szczególnie wyraźnie widać to w przypadku dzieci z niepełnosprawnościami. W ostatnich miesiącach wiele dyskutowano o ich umieszczaniu w domach pomocy społecznej. DPS może zapewnić całodobową opiekę i specjalistyczne świadczenia, ale nie jest środowiskiem, w którym dziecko powinno dorastać.
Konwencja o prawach dziecka oraz Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 13 grudnia 2006 r. w Nowym Jorku, wyznaczają jasny kierunek: dzieci pozbawione opieki rodzicielskiej powinny wychowywać się w rodzinie albo środowisku możliwie najbardziej zbliżonym do rodzinnego. Instytucjonalizacja powinna być rozwiązaniem wyjątkowym i tymczasowym, a nie sposobem na całe dzieciństwo. Dziecko – niezależnie od stanu zdrowia – nie potrzebuje tylko opieki. Potrzebuje rodziny.
Rzecznik Praw Obywatelskich również zwraca uwagę na konsekwencje długotrwałego pobytu dzieci z niepełnosprawnościami w instytucjach. Wskazuje m.in. na ryzyko spowolnienia rozwoju fizycznego i emocjonalnego, deficyty umiejętności społecznych oraz trudności w budowaniu relacji i funkcjonowaniu w rodzinie. RPO podkreśla również, że placówki instytucjonalne nie są w stanie zaspokoić potrzeb emocjonalnych i społecznych dzieci, w szczególności potrzeby poczucia bezpieczeństwa, a niestabilność środowiska związana m.in. ze zmianami personelu dodatkowo utrudnia budowanie trwałych relacji.
W przypadku dziecka z niepełnosprawnością argument, że „instytucja zapewni mu lepszą specjalistyczną opiekę”, nie może więc przesłaniać podstawowej prawdy, że dziecko potrzebuje nie tylko rehabilitacji, terapii i całodobowej opieki, ale także stałej, indywidualnej relacji z dorosłym, poczucia przynależności i bezpieczeństwa. Dlatego specjalistyczne wsparcie powinno być organizowane wokół dziecka i jego relacji, a nie zastępować rodzinę instytucją. RPO od lat wskazuje, że właściwym kierunkiem jest rozwój rodzinnej pieczy zastępczej i rozwiązań środowiskowych, które pozwalają dzieciom z niepełnosprawnościami dorastać w rodzinie lub środowisku możliwie najbardziej zbliżonym do rodzinnego.
Ataki w szkołach. Wychowaliśmy pokolenie płatków śniegu, a teraz się go boimy?
Pobyt w DPS a rozwój dziecka. Eksperci wskazują na poważne zagrożenia
DPS-y nie są tworzone jako środowisko wychowawcze dla dzieci, a jedynie opiekuńcze, sprofilowane na dorosłe osoby z niepełnosprawnością. Często brakuje w nich elementów typowych dla życia dziecka: edukacji, rozwoju społecznego, integracji rówieśniczej. Niestety w niektórych domach dzieci mogą przebywać wśród dorosłych (niepełnosprawnych, także będących podopiecznymi placówki), co nie sprzyja ich rozwojowi, a wręcz może być dla nich niebezpieczne. Niepełnosprawność nie wyklucza popędu seksualnego czy zaburzeń preferencji seksualnych, które mogą grozić wykorzystaniem małoletniego przez współmieszkańca. Niepełnosprawność zwiększa potrzebę bliskości, a nie uzasadnia jej ograniczenia. Im dłużej dziecko pozostaje w instytucji, tym trudniej przywrócić mu doświadczenie życia w rodzinie, w szczególności w przypadku dziecka z niepełnosprawnością.
– Warto też zauważyć, że pobyt dziecka w domu pomocy społecznej bywa długotrwały lub nawet stały, przez co ogranicza szansę dziecka na powrót do rodziny pochodzenia, adopcję lub umieszczenie w rodzinnej formie opieki zastępczej – podkreśla dr Krawczak. – Skutki takiej instytucjonalizacji dziecka z niepełnosprawnością są potężne: w krytycznym okresie rozwojowym dziecko nie doświadcza opieki rodzinnej, nie uczy się funkcjonowania w środowisku domowym i nie ma styczności z „normalnym światem”. Obejmuje to nie tylko tak podstawowe kwestie, jak niemożność doświadczenia, na czym polegają emocjonalne wymiany w najbliższym otoczeniu (np. doświadczenie czułej opieki w chorobie, sprzeczka i pojednanie między dorosłymi, otrzymanie rodzinnej pomocy w problemie), ale także kwestie związane z prawidłowym funkcjonowaniem społecznym w przyszłym dorosłym życiu: umiejętności przygotowania posiłku, załatwienia sprawy urzędowej, zarządzania wydatkami rodzinnymi czy posiadania życia towarzyskiego poza rodziną.
To zjawisko nazywamy „instytucjonalizacją życia” i prowadzi do tego, że pełnoletnie osoby z niepełnosprawnością, formalnie przygotowane do niezależnego życia ze wsparciem, w praktyce nie są w stanie z tej możliwości skorzystać, ponieważ nie umieją funkcjonować poza ramą instytucjonalnej rutyny i organizacji codziennego życia.
Nie odcinajmy „bogatych” od 800+
Filarem deinstytucjonalizacji powinno być więc tworzenie małych, kameralnych i wyspecjalizowanych form opieki, które łączą domowe warunki z dostępem do potrzebnej rehabilitacji i terapii. Ważne jest, by pomoc była organizowana wokół dziecka, a nie wokół instytucji. Oznacza to także przenoszenie odpowiedzialności i usług jak najbliżej miejsca, w którym dziecko żyje, do samorządów, społeczności lokalnych i rodzin. Województwa wyznaczają kierunki zmian w regionalnych planach rozwoju usług społecznych i deinstytucjonalizacji, a gminy i powiaty coraz częściej opracowują własne lokalne lub powiatowe plany deinstytucjonalizacji usług społecznych.
To na poziomie lokalnym powinno być widać, czy za zmianą dokumentów idą konkretne działania: rozwój usług dla rodzin, wsparcie rodziców, tworzenie rodzinnych form pieczy zastępczej i odchodzenie od opieki instytucjonalnej. Dzięki obowiązującej zasadzie, że unijne i krajowe pieniądze idą za dzieckiem do środowiska rodzinnego, a nie do instytucji, każde dziecko, bez względu na stopień sprawności, zyskuje szansę na wychowanie w prawdziwym domu, co diametralnie zwiększa jego szanse na samodzielność w dorosłym życiu.
Dziecko powinno mieć do kogo wracać
Rodzinna piecza zastępcza nie jest rozwiązaniem idealnym ani łatwym. Jest jednak formą opieki, która daje dziecku coś, czego żadna instytucja nie jest w stanie zapewnić w taki sam sposób: możliwość życia w relacji z konkretnym człowiekiem. W rodzinie zastępczej dziecko ma swoich opiekunów, może zbudować z nimi więź i uczestniczyć w zwyczajnej codzienności: wspólnym posiłku, świętach, odpoczynku, obowiązkach, życiu sąsiedzkim i szkolnym. To właśnie z takich pozornie zwyczajnych doświadczeń buduje się poczucie bezpieczeństwa i przynależności.
W rodzinie zastępczej dziecko może zbudować trwałą więź, a jednocześnie żyje w stabilnym środowisku, które daje mu poczucie bezpieczeństwa i przewidywalności. Ma to szczególne znaczenie dla dzieci, które wcześniej doświadczyły przemocy, zaniedbania czy częstych zmian opiekunów. Jak wspomniała wyżej dr Krawczak w kontekście DPS, dzieci będące pod opieką rodziny uczą się życia w społeczeństwie, także w zakresie rozwiązywania problemów urzędowych, zarządzania pieniędzmi, korzystania z opieki zdrowotnej itp.
Co ważne, pobyt w rodzinie zastępczej nie musi oznaczać zerwania więzi z rodziną biologiczną. Jeśli jest to bezpieczne i zgodne z dobrem dziecka, można podtrzymywać kontakty z rodzicami, rodzeństwem i innymi bliskimi osobami, a także pracować nad powrotem dziecka do rodziny.
Masz dzieci? To one zdecydują, z kim będziesz spędzać weekendy
Ostatecznie odpowiedź na pytanie o najlepsze miejsce dla dziecka, które nie może wychowywać się z rodzicami biologicznymi, nie powinna być skomplikowana. Dziecko potrzebuje przede wszystkim relacji, bliskości i poczucia, że jest dla kogoś ważne. Dlatego najlepszym rozwiązaniem jest rodzinna piecza zastępcza, także wtedy, gdy dziecko jest niepełnosprawne lub potrzebuje szczególnego wsparcia. To nie jego stan zdrowia powinien decydować o tym, że trafi do instytucji. To system powinien być na tyle elastyczny i dobrze zorganizowany, by zapewnić mu potrzebną pomoc w środowisku rodzinnym.
Placówka opiekuńczo-wychowawcza może być konieczna w sytuacji kryzysowej. Nie powinna jednak stawać się domem na lata. Tym bardziej dom pomocy społecznej nie powinien być substytutem rodziny dla dziecka z niepełnosprawnością.
Najwyższy czas, żeby instytucje podejmujące decyzje o odebraniu dziecka z rodziny pochodzenia i umieszczeniu w opiece zastępczej kierowały się zasadą, że nie chodzi o to, by dziecko miało gdzie mieszkać. Chodzi o to, by miało do kogo wracać.


