Reklama
REKLAMA
Reklama

„Lubimy się bać”. Kryminolog wyjaśnia, dlaczego fascynują nas brutalne zbrodnie

Dr Zbigniew Nowak opowiada m.in. o tym, skąd wzięła się popularność true crime.
Dr Zbigniew Nowak opowiada m.in. o tym, skąd wzięła się popularność true crime. (fot. archiwum prywatne / magnific)
Dodaj do ulubionych źródeł w Google

– Ludzie po prostu lubią się bać. Kiedyś czytali horrory, później kryminały, a dzisiaj słuchają podcastów o prawdziwych zbrodniach – mówi w rozmowie z Zero.pl kryminolog dr Zbigniew Nowak. Jak jednak dodaje, fascynacja zbrodnią ma swoją ciemną stronę. – Niektórzy twórcy romantyzują sprawców, promują agresję i zło. Z przestępców, którzy wyszli z zakładów karnych, robi się wręcz patocelebrytów.

Aleksandra Cieślik, Zero.pl: Skąd bierze się tak ogromna popularność true crime?

Dr Zbigniew Nowak, kryminolog: Ludzie fascynują się zbrodnią, przestępczością, przestępstwem i samą osobą przestępcy. To zrozumiałe. Nie odkrywamy tutaj niczego nowego. Ten trend był wcześniej znacznie mocniej widoczny w innych państwach, szczególnie w Stanach Zjednoczonych. Później przyszedł do nas. Pojawiły się pierwsze podcasty i ludzie zaczęli ich słuchać, bo po prostu lubią się bać. Kiedyś czytaliśmy horrory, później kryminały. Dzisiaj słuchamy opowieści o prawdziwych zbrodniach. Zmieniła się przede wszystkim forma przekazu.

Co sprawia, że podcasty tak skutecznie przyciągają odbiorców?

Przede wszystkim są łatwo dostępne. Żeby przeczytać kryminał, trzeba poświęcić trochę czasu. Podcast można włączyć w samochodzie, podczas spaceru czy wykonywania codziennych obowiązków. To przystępna forma przekazu, która bez problemu dociera do słuchacza.

REKLAMA
Reklama

Jest też coś jeszcze. Kiedy wydarzy się coś strasznego, lubimy współczuć, ale lubimy też przyjrzeć się sprawie i trochę się przy niej pomądrzyć. Zastanawiamy się, kto to zrobił, dlaczego i w jaki sposób. Niekoniecznie wyciągając przy tym trafne wnioski.

Dlaczego właściwie lubimy się bać? Przecież te historie dotyczą prawdziwego cierpienia.

Mamy taką tendencję, że jesteśmy ciekawi tego, co złego przydarzyło się innym. Współczujemy ofierze, jej rodzinie, najbliższemu otoczeniu. Ale zazwyczaj trwa to krótko. Potem następuje taki „switch” w naszej głowie. Zaczynamy się zastanawiać, co doprowadziło do zbrodni, jaki był sposób działania sprawcy, dlaczego zachował się tak okrutnie. A po pewnym czasie szczegóły dotyczące ofiary się zacierają. Na pierwszym miejscu stawiamy sprawcę. I bardziej interesujemy się nim niż tym, czego się dopuścił.

Czyli bardziej interesuje nas morderca niż jego ofiara?

Bardzo często właśnie tak. Zastanawiamy się, co ukształtowało sprawcę, dlaczego dopuścił się zbrodni, co teraz się z nim dzieje. Chcemy wiedzieć o nim właściwie wszystko. To skomplikowane, bo czasami sami przestępcy zabiegają o rozgłos. Ale bardzo często wcale nie muszą tego robić. Media same kreują ich wizerunek, pokazują ich tak intensywnie, że w pewnym momencie cały kraj o nich mówi. A o środowisku ofiary? O jej bliskich? O tym często mówi się znacznie mniej.

REKLAMA
Reklama

I właśnie to jest niebezpieczne?

Widzę dwa bardzo niepokojące trendy. Pierwszy to romantyzowanie sprawców zbrodni. A przecież mówimy o ludziach, którzy dopuścili się najcięższych przestępstw i, jeżeli udowodniono im winę, zasługują na karę.

Drugi trend to promowanie agresji, promowanie zła. I powiem więcej: być może sam w jakimś stopniu w tym uczestniczę. Widzimy ludzi, którzy wychodzą z zakładów karnych, a później pojawiają się w przestrzeni medialnej jako celebryci, a mówiąc wprost: patocelebryci. Udzielają wywiadów, występują w programach, zdobywają popularność. I trzeba sobie zadać pytanie, czy naprawdę o to nam chodzi.

A może zainteresowanie zbrodnią pomaga nam lepiej zrozumieć zło?

Myślę, że w bardzo wielu przypadkach raczej je oswaja. Dla znaczącej części odbiorców to po prostu rozrywka. Sposób spędzania wolnego czasu. Coś, do czego ludzie się przyzwyczaili. Ktoś jedzie samochodem, słucha podcastu o strasznej zbrodni i jest tym pochłonięty. Słucha z wielką uwagą, jest skupiony, wręcz wyciszony. Dla niego to forma rozrywki. Tylko czy po wysłuchaniu takiej historii rzeczywiście lepiej rozumie przestępczość? Niekoniecznie.

Czyli słuchamy o morderstwach, ale niewiele się z tego uczymy?

REKLAMA
Reklama

Nie chcę generalizować, bo są wartościowe materiały. Natomiast mam bardzo krytyczny stosunek do tego, co dzieje się wokół true crime w Polsce. Jest mnóstwo ludzi, którzy się tym zajmują, nie rozumiejąc tak naprawdę, czym się zajmują. Nie mają podstaw, żeby mówić o zbrodni z perspektywy kryminologicznej.

Kryminologia to nie jest przecież tylko opowiadanie, kto kogo zabił i w jaki sposób. To złożona, interdyscyplinarna nauka. Jej podstawowe obszary to przestępca, przestępczość i samo przestępstwo. Ale na tym się nie kończy.

Jakiej wiedzy potrzeba, żeby rzetelnie opowiadać o takich sprawach?

Psychologii sądowej, psychologii behawioralnej, medycyny sądowej, prawa karnego, procedury karnej, socjologii. Do tego dochodzą kwestie penitencjarystyki, czyli wykonywania kar, i penologii, czyli nauki o karach. To wszystko jest ze sobą powiązane. Nie da się prawidłowo ocenić konkretnego przypadku, jeżeli nie rozumie się tych zagadnień. A bardzo często mamy do czynienia z ludźmi, którzy przeczytali kilka materiałów o sprawie i już próbują ją analizować. Tylko że to nie wystarczy.

REKLAMA
Reklama

A jednak wielu twórców próbuje to robić. Bo często liczą się wyłącznie lajki i suby. Żeby zdobyć zainteresowanie odbiorców, pokazuje się najostrzejsze oblicze zbrodni, największe okrucieństwo.

Po co? To naprawdę nie jest potrzebne.

Zamiast zastanowić się nad tym, co rzeczywiście istotne w danym przypadku, epatuje się brutalnością, romantyzuje sprawcę, buduje wokół niego całą historię. Ale żeby dostrzec to, co ważne, trzeba mieć elementarną wiedzę. Bez niej łatwo zrobić sensacyjny materiał, a znacznie trudniej powiedzieć o zbrodni coś mądrego.

Może dlatego tak łatwo wydajemy wyroki, zanim zrobi to sąd?

Dokładnie. Weźmy choćby niepoczytalność. To hasło bardzo często pojawia się dzisiaj w przestrzeni medialnej przy okazji różnych głośnych zbrodni. Tylko że niepoczytalność jest zagadnieniem niezwykle złożonym. Najpierw medycznym, psychiatrycznym, psychologicznym, a później prawnym. I od jej ustalenia może zależeć, czy ktoś trafi do zakładu karnego, czy nie. Tego nie da się sprowadzić do kilku zdań wypowiedzianych w internecie. Trzeba rozumieć, o czym się mówi.

A od takiej oceny może zależeć, czy sprawca trafi do więzienia.

Właśnie. Ja rozumiem, że twórcy chcą przedstawiać trudne zagadnienia w sposób zrozumiały dla zwykłego odbiorcy. I bardzo dobrze. Ale czasem wypadałoby się trochę zatrzymać, trochę przemyśleć sprawę, zanim wyda się osąd.

REKLAMA
Reklama

Bo te osądy bardzo często nie są oparte na właściwych przesłankach. Ludzie mają jakieś fragmenty informacji, coś zobaczą, coś przeczytają i już wiedzą, kto jest winny, co powinien dostać i dlaczego. A przecież tak nie można.

Czy w głośnych sprawach zbyt łatwo wskazujemy winnych?

Zdecydowanie. Zdarzało mi się komentować w telewizji sprawy, w których internauci już właściwie wydali wyrok. Ktoś zachowywał się dziwnie, publikował coś w internecie, wypowiadał się w sposób, który ludzi oburzał. I natychmiast pojawiało się przekonanie, że musi być odpowiedzialny za przestępstwo.

A ja mówiłem: ostrożnie. Nie możemy wskazywać tego człowieka, bo nie wiemy. To, że ktoś zachowuje się w sposób oburzający, nie oznacza jeszcze, że popełnił zbrodnię.

Ale odbiorcy oczekują natychmiastowej odpowiedzi.

No właśnie. Tylko że postępowanie karne nie polega na tym, żeby jak najszybciej zaspokoić ciekawość opinii publicznej. Trzeba ustalić fakty, zebrać dowody, ocenić je. A my często chcemy wszystko wiedzieć natychmiast. W sprawach zaginięć jest to szczególnie niebezpieczne. Ludzie budują sobie określony scenariusz, wskazują podejrzanych, chociaż nikomu nie przedstawiono zarzutów.

I co później, jeżeli okaże się, że rzeczywistość wyglądała zupełnie inaczej? Kto weźmie odpowiedzialność za te wszystkie oskarżenia?

REKLAMA
Reklama

Czy seriale i podcasty mogą nieświadomie gloryfikować sprawców?

Oczywiście. Pokazywanie brutalnego przestępcy to bardzo skuteczny sposób na przyciągnięcie uwagi. Najpierw przedstawiamy człowieka, który dopuścił się strasznej zbrodni. Potem zaczynamy analizować jego dzieciństwo, relacje rodzinne, doświadczenia, wszystko, co mogło go ukształtować.

I w pewnym momencie możemy zacząć go tłumaczyć. To jest właśnie niebezpieczeństwo. Zamiast mówić o odpowiedzialności za zbrodnię, zaczynamy budować opowieść, w której sprawca staje się niemal tragicznym bohaterem.

Próba zrozumienia motywacji nie musi oznaczać usprawiedliwienia.

Oczywiście, że nie. I trzeba to wyraźnie rozdzielić. Możemy badać osobowość człowieka, analizować jego zachowanie, zastanawiać się, jakie doświadczenia wpłynęły na jego rozwój. W kryminologii to jest potrzebne. Ale czym innym jest próba zrozumienia mechanizmów przestępstwa, a czym innym szukanie usprawiedliwienia dla sprawcy. Nie możemy dojść do sytuacji, w której trudne dzieciństwo czy skomplikowane relacje rodzinne zaczynają przesłaniać to, co ten człowiek zrobił.

A dla zabójstwa nie ma usprawiedliwienia.

Zabójstwo nie jest sposobem rozwiązywania problemów. Nie jest metodą rozwiązywania konfliktów w cywilizowanym społeczeństwie. Oczywiście możemy dyskutować o odpowiedzialności karnej, o funkcjach kary, o tym, czy określona sankcja jest sprawiedliwa. To są bardzo ważne kwestie. Ale nie mieszajmy tego z próbami usprawiedliwiania zbrodni.

REKLAMA
Reklama

Czy niektórzy mordercy mogą popełniać zbrodnie właśnie po to, żeby stać się sławni?

Tak. Można przywołać choćby Andersa Breivika. Człowieka, który stworzył sobie określoną wizję świata i konsekwentnie realizował własne założenia. Są sprawcy, dla których rozgłos ma ogromne znaczenie. Chcą, żeby o ich działaniach dowiedziało się jak najwięcej ludzi. Ale oczywiście nie można tego automatycznie odnosić do wszystkich zbrodni. Każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy.

A media, nagłaśniając takie przypadki, mogą realizować cel sprawców?

Mogą. I właśnie dlatego trzeba się zastanawiać, co i w jaki sposób pokazujemy. Jeżeli ktoś chce zwrócić na siebie uwagę, a później przez wiele dni wszystkie media mówią o nim, analizują jego osobowość i szczegóły życia, to pojawia się pytanie, czy nie osiągnął właśnie tego, na czym mu zależało. Nie twierdzę, że mamy przestać informować o zbrodniach. Ale czym innym jest rzetelna informacja, a czym innym kreowanie przestępcy na medialną postać.

Gdzie zatem przebiega granica między informowaniem a robieniem sensacji?

Przede wszystkim trzeba odróżniać to, co wiemy, od tego, co nam się wydaje. Są ustalenia policji, prokuratury, sądu. Jest materiał dowodowy, są przepisy prawa, jest określona procedura. Nie wszystkie informacje mogą być od razu ujawnione. A w internecie często wygląda to tak, że ktoś siada przed mikrofonem i zaczyna przedstawiać własną wersję wydarzeń, jakby rozstrzygał sprawę karną. To jest właśnie taka zabawa w prawo.

REKLAMA
Reklama

Zabawa w prawo?

Tak. Bo rzeczywiste stosowanie prawa karnego to coś zupełnie innego niż komentowanie sprawy na podstawie kilku artykułów czy fragmentów informacji. Można oczywiście stawiać pytania, analizować możliwe scenariusze, wskazywać wątpliwości. Ale trzeba wiedzieć, gdzie kończy się wiedza, a zaczynają domysły. Nie możemy udawać, że mamy przed sobą cały materiał dowodowy, jeżeli go nie mamy.

Próbował pan nawiązać kontakt z Mariuszem Trynkiewiczem. Dlaczego?

Pierwsza próba była związana z pracą nad książką. Napisałem do niego, ale odmówił rozmowy. Trynkiewicz nie był człowiekiem, który chciał rozmawiać z każdym, kto się do niego zwrócił. W mojej ocenie interesowało go przede wszystkim to, czy z takiego kontaktu może mieć jakąś korzyść. On nie robił niczego, co nie byłoby gdzieś na końcu związane z jego wyjściem na wolność. Najpierw z zakładu karnego, później z Gostynina. Jeżeli nie widział w rozmowie żadnej korzyści, po prostu nie rozmawiał.

Chciał pan również spotkać się z nim osobiście?

Tak. Był taki pomysł, żeby pojechać do niego do zakładu karnego w Sztumie razem z prokurator, która zajmowała się jego sprawą. Chcieliśmy porozmawiać o tym, jak po latach patrzy na to, co zrobił. Wysłaliśmy mu propozycję spotkania. I na ten list już w ogóle nie odpowiedział.

REKLAMA
Reklama

Historia Trynkiewicza przez lata przyciągała uwagę mediów. Czy to one zbudowały jego rozpoznawalność?

Na pewno się do tego przyczyniły. Tylko jak do tego mądrze podejść? Nie mówić o takich ludziach? Dobrze, możemy nie mówić. Ale czy to jest rozwiązanie? Mówić w ograniczony sposób? Tylko co to właściwie znaczy? Nie mam tutaj jednej mądrej odpowiedzi. Naprawdę. Wiem natomiast, że za każdym razem powinniśmy zastanowić się, po co wracamy do określonej historii.

Rozmawiamy tuż przed premierą serialu o Trynkiewiczu. Jak pan ocenia pomysł ekranizacji tej historii?

Bardzo krytycznie. Nie wiem, jaki będzie ten serial, jaki będzie jego ostateczny kształt. Ale zastanawiam się, po co on w ogóle powstaje. Czy to ma być opowieść biograficzna? Czy polski Jeffrey Dahmer? Co to ma nam pokazać? Czy będziemy tłumaczyć zachowanie Trynkiewicza jego dzieciństwem, relacjami rodzinnymi, tym, co go ukształtowało? Można to wszystko analizować. Tylko jaki jest cel? Co widz ma z tego wynieść?

REKLAMA
Reklama

Zatem jak i po co opowiadać jego historię?

Nie ma żadnego usprawiedliwienia dla tego, co zrobił Trynkiewicz. Nie ma żadnych okoliczności łagodzących. Zwłaszcza gdy myślę o zabójstwie pierwszego chłopca, Wojtka...

Czy człowieka, który dopuścił się takich zbrodni, można jeszcze nazywać człowiekiem?

Ja nazywam go człowiekiem. Świadomie. Oddzielam jego osobę od czynów, których się dopuścił. Nie nazwę go bestią, choć jego czyny bez wahania nazwę bestialskimi. Okrutnymi, niewyobrażalnymi, niesprawiedliwymi i zasługującymi na najwyższą karę.

To rozróżnienie jest dla mnie ważne. Bo jeśli uznamy sprawcę za bestię, za kogoś, kto przestał być człowiekiem, być może w pewien sposób zwolnimy samych siebie z konieczności zmierzenia się z najtrudniejszą prawdą: że takich czynów dopuszczają się właśnie ludzie.

Czy za taką zbrodnię powinna grozić kara śmierci?

W tym konkretnym przypadku, podobnie jak prokurator Ronc, sam wnosiłbym o karę śmierci. Zarówno trzydzieści lat temu, jak i dziś. Być może ktoś uzna takie myślenie za prymitywne. Przyjmuję taką ocenę. Ale moje stanowisko wynika z oceny realiów tej zbrodni: stopnia winy, poczytalności sprawcy, planowania i sposobu działania. Nie jest wyłącznie wynikiem teoretycznych rozważań, współczesnych koncepcji kary czy naukowych sporów o jej sens.

REKLAMA
Reklama

Pozwalam sobie wyrazić taką opinię również jako człowiek, który rozmawiał z ponad setką polskich zabójców. Ludzi bardzo różnych. Z różnymi historiami, motywacjami i stopniem odpowiedzialności za popełnione zbrodnie.

Czy można znaleźć w tej historii cokolwiek, co pozwoliłoby spojrzeć na Trynkiewicza z litością?

Sam zadałem to pytanie prokurator Ronc. Szukałem jakiegoś usprawiedliwienia, choćby okoliczności, która pozwoliłaby spojrzeć na niego z odrobiną litości, a może zrozumienia.

Pytałem również, czy jego rodzice ponosili jakąś odpowiedzialność za to, co się wydarzyło. Pani prokurator odpowiedziała, że tak. Powiedziała mi też coś, co szczególnie zapamiętałem. Że musiała wnosić o karę eliminacyjną, ponieważ w przeciwnym razie nie byłaby w stanie spojrzeć ludziom w oczy. Tam, w Piotrkowie Trybunalskim, w mieście, w którym doszło do tych niewyobrażalnych zbrodni.

Po co więc powstał serial o takim człowieku?

Nie wiem.

Wierzę, że jego twórcy wiedzą, co chcą osiągnąć. Przypuszczam, że serial wywoła społeczną dyskusję. Być może gwałtowną, pełną emocji, ale raczej krótkotrwałą. Mam bowiem wrażenie, że w Polsce istnieje pewna granica zrozumienia, a nawet gotowości do rozmowy o takiej zbrodni. Czyny Trynkiewicza tę granicę przekroczyły. I być może przekracza ją również sam pomysł opowiedzenia tej historii w serialu.

REKLAMA
Reklama

Czy każda historia zasługuje na to, by zostać opowiedziana?

Nie twierdzę, że o takich zbrodniach należy milczeć. Przeciwnie. Ale uważam, że trzeba wiedzieć, po co się o nich opowiada. Co chce się powiedzieć widzowi? Jaką prawdę pokazać? Jakie pytania postawić? Czy w centrum tej opowieści pozostają również ofiary, czy przede wszystkim człowiek, który odebrał im życie? I wreszcie: czy opowiadając historię sprawcy, potrafimy nie zgubić historii tych, którzy już nigdy sami jej nie opowiedzą? Wierzę, że twórcy tego potrafią odpowiedzieć na pytanie, które dla mnie pozostaje najważniejsze: Po co ten serial powstał?

Obawia się pan wpływu takich produkcji na młodych odbiorców?

Trzeba być bardzo ostrożnym w publikowaniu takich treści, bo one mają wpływ na odbiorców. Szczególnie młodych. Mam na myśli choćby licealistów, którzy fascynują się true crime, a później wybierają studia kryminologiczne. Kończą trzy lata studiów i nagle okazuje się, że ta fascynacja minęła. I co dalej?

Czyli popkultura tworzy fałszywy obraz kryminologii?

Często tak. Ktoś idzie na kryminologię i wyobraża sobie, że zostanie wielkim profilerem śledczym, będzie rozwiązywał skomplikowane zagadki kryminalne. A potem kończy studia i musi się zastanowić, co właściwie może robić. Czy pójdzie do policji, Straży Granicznej, czy do innej formacji. Praca przy profilowaniu sprawców wymaga odpowiedniego przygotowania, przede wszystkim psychologicznego. To nie jest tak, że każdy absolwent kryminologii zostaje profilerem. Rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej niż w serialach.

REKLAMA
Reklama

Sam napisał pan cztery książki o więzieniach. Czy nie uczestniczy pan w tym samym mechanizmie, który dzisiaj krytykuje?

I to jest bardzo dobre pytanie. Bo ja sam czasami nie potrafię sobie odpowiedzieć w sposób mądry i przekonujący, po co napisałem te cztery książki.

Możemy wracać do zbrodni sprzed trzydziestu czy czterdziestu lat. Przypominać sprawców, opowiadać, co zrobili, jak działali. Tylko po co? Żeby rozdrapywać rany rodzinom? Żeby po tylu latach znowu przypominać im, co się wydarzyło? Ci ludzie nadal żyją.

Może zainteresuje Cię także:

REKLAMA
Reklama