Reklama
Kultura

„Prawo bestii”, obowiązek człowieka. Recenzujemy serial o najsłynniejszym polskim mordercy

Serial „Prawo bestii” o seryjnym mordercy Mariuszu Trynkiewiczu to ciekawa opowieść o instytucjonalnej niemocy oraz jednostkowej odpowiedzialności za społeczny ład. Szkoda, że gdy przychodzi do portretu zbrodniarza, twórcy nie mogą się zdecydować, czy „szatan z Piotrkowa” ma być diabłem z rogami, czy raczej symbolem banalności zła.

Michał Walkiewicz
Opinia autorstwa: Michał Walkiewicz
Dzisiaj 16:37
8 min
Agnieszka Grochowska (Anna Bersz) i Agnieszka Żulewska (Agnieszka Grabska) i Michał Pawlik (Mariusz Trynkiewicz) w serialu „Prawo bestii”, scen. i rez. Kasper Bajon (fot. Jarosław Sosiński / mat.prasowe / Netflix)

Ponoć bezwzględne zło zakłada istnienie bezwzględnego dobra. W „Wyspie” Aldousa Huxleya owo założenie to staje się budulcem ciasnej, ale własnej utopii. Wobec ekstremalnego zła człowiek nie może pozostać obojętny. Postawiony przed wyborem, zwróci się w stronę dobra. Tak już ma – nawet jeśli ostatecznie zapłaci za to najwyższą cenę. 

Twórcy serialu „Prawo bestii” kontrują tę humanistyczną fantazję mocarnym filozoficznym pytaniem: „Czy ja wiem?”. Historia seryjnego mordercy Mariusza Trynkiewicza dowodzi, że istotą dobra – zwłaszcza w starciu z „bezwzględnym złem” – są krępujące więzy nakazów i zakazów, nierozwiązywalny splot wątpliwych moralnie i etycznie interesów. Żeby przytrzymać bestię w klatce, trzeba zablokować drzwiczki własnym ciałem. Żeby się oczyścić, trzeba się ubrudzić.  

Wolny Trynkiewicz, zniewolona Polska 

Sprawa Trynkiewicza, mordercy dzieci i przestępcy seksualnego, którego ofiarami w 1988 r. padło czterech chłopców w wieku od 11 do 13 lat, do dziś rzuca długi cień na polski wymiar sprawiedliwości oraz władzę ustawodawczą. W 1989 r. zbrodniarza skazano na karę śmierci, lecz na mocy amnestii i w atmosferze skandalu w 1995 r. wyrok zmieniono na 25 lat więzienia.

REKLAMA
Reklama

Kiedy w 2014 r. zbliżał się koniec jego kary, rząd wprowadził tzw. „ustawę o bestiach” (a konkretniej – „o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób”). To za jej sprawą Trynkiewicz trafił do specjalnego ośrodka w Gostyninie. Pięć lat później skazano go jeszcze raz, za posiadanie pornografii dziecięcej. Drugi raz z więzienia już nie wyszedł – zmarł za kratami, 9 stycznia 2025 r.

Prawa człowieka kontra bezpieczeństwo społeczeństwa. Moc władzy nad ludzkim życiem oraz niemoc w egzekwowaniu sprawiedliwości. Państwo prawa na kursie kolizyjnym z prawami jednostki… Kuferek ze scenariopisarskimi skarbami przeleżał na strychu wystarczająco długo, by autor tekstu i reżyser Kasper Bajon mógł zbudować tę opowieść z samych wielkich tematów oraz dramaturgicznych „gotowców”. Wcześniej napisał m.in. „Heweliusza” i „Wielką wodę”, seriale z grubsza o tym samym, czyli o jednostkowym heroizmie kwitnącym na gruncie niedoskonałego systemu. 

Przerzucając symboliczny pomost miedzy późnym PRL-em a teraźniejszością, Bajon opowiada historię dwóch kobiet – major Anny Bersz (Agnieszka Grochowska) prowadzącej śledztwo w sprawie Trynkiewicza oraz ewaluującej mordercę lekarki Agnieszki Grabskiej (Agnieszka Żulewska). Ta pierwsza doprowadza do skazania mężczyzny. Ta druga stwierdza jego poczytalność, sankcjonując najwyższy z możliwych wyroków. 

REKLAMA
Reklama

Po 25 latach dawne przyjaciółki wracają do sprawy, stając po dwóch stronach barykady. Bersz – dyrektorka Centralnego Zarządu Służby Więziennej – pracuje nad ustawą o bestiach. Napędza ją nie tyle społeczny rezonans, co złożona rodzinom ofiar obietnica, że Trynkiewicz nigdy nie postawi stopy na wolności. Grabska tymczasem przystępuje do kolejnej ewaluacji psychologicznej, co błyskawicznie ustawia ją w pozycji „adwokatki diabła”. 

Paliwem obydwu kobiet jest poczucie winy, choć o przeciwnych wektorach – była milicjantka dźwiga na swoich barkach odpowiedzialność za potencjalne, kolejne ofiary Trynkiewicza. Lekarka tymczasem broni integralności zawodu psychiatry w epicentrum coraz większego, medialnego szkwału. I choć obydwie są postaciami fikcyjnymi, podoba mi się sposób, w jaki Bajon zgrywa dwa poziomy, na których funkcjonują. Z jednej strony – to bohaterki z krwi i kości, które łatwo zrozumieć i którym chcemy kibicować. Z drugiej – to samobieżne postulaty, z którymi spotkamy się w ciekawej, choć nieco akademickiej dyskusji o cnotach państwa prawa. 

Taki diabeł straszny, jak go malują

Grochowska i Żulewska grają jak z nut, zaś subtelna dynamika ich przyjaźni pozostaje emocjonalnym sednem filmu. Konflikt między Bersz i Grabską jest na tyle dobrze pomyślany, byśmy przymknęli oko zarówno na nieprzekonującą charakteryzację aktorek w dwóch planach czasowych, jak i na nieznośne estetyczne klisze oraz „szeleszczący” język dialogów. 

REKLAMA
Reklama

Przeszłość skąpana jest w ciepłych brązach, żółciach i sepii – bez nich PRL-owskie lato nie ma najwyraźniej racji bytu. Teraźniejszość to zgniła zieleń i zimny błękit, intensyfikowany przez wszechobecne szkło i beton. Postaci czasem rozmawiają ze sobą jak prawdziwi ludzie – zwłaszcza w scenach „rozgryzania” środowiskowego detalu, czyli w rozmaitych biurach, urzędach i gabinetach – a czasem jak automatony po krótkim spięciu. Nie wiem, czy sienkiewiczowska fraza oraz przestawny szyk zdania był przed czterdziestoma laty normą, ale jeśli tak, to strasznie nas te czasy demokracji rozleniwiły. 

Równoległa narracja prowadzi bohaterki w stronę wiadomego finału, czyli procesu ustawodawczego. Pionki stoją na szachownicy, stawka jest jasna, przeszłość wdziera się do teraźniejszości coraz częściej i za sprawą coraz ciekawszego montażu. Konstrukcyjnie to w ogóle bardzo interesujący serial. Choć będę się upierał, że sporo traci na osławionym już netfliksowym formatowaniu – zwłaszcza, gdy przychodzi do ustawicznego przypominania nam, co oglądamy, w którym momencie historii jesteśmy i o co właściwie toczy się gra. 

Mam natomiast znacznie poważniejszy problem z portretem samego Trynkiewicza. Grający go Michał Pawlik prezentuje doskonały warsztat i chyba najlepiej z całej obsady oddaje fizyczną przemianę bohatera na przestrzeni lat. Sęk w tym, że zanim zło objawi się w całej swojej przerażającej banalności, twórcy będą błądzić na opłotkach historii o na poły medialnej, na poły „mitologicznej” tożsamości Trynkiewicza. 

REKLAMA
Reklama

Zbliżenia na spierzchnięte usta i serdelkowate paluchy, półmrok przesłaniający połowę twarzy (o nie, czyżby Trynkiewicz miał swoją „mroczną stronę”?), wreszcie – obraz zwalistego mężczyzny wyłaniającego się z ciemności w stronę lustra weneckiego. Analogicznie, w przeszłości – złowróżbne tony towarzyszące obrazom zamyślonej twarzy oraz fiksowanie się na świdrującym spojrzeniu bohatera. Rozumiem, że ma to odzwierciedlać jednorodną społeczną optykę Trynkiewicza. Wydaje mi się natomiast, że jego sprawa to okazja do rzadkiej w polskiej kulturze narracji o zwodniczej „normalności” zła. I że, pomijając kapitalną scenę wizji lokalnej, pozostaje to w „Prawie bestii” niewykorzystaną szansą.   

Agnieszka Grochowska (Anna Bersz) i Agnieszka Żulewska (Agnieszka Grabska) w serialu „Prawo bestii”, scen. i rez. Kasper Bajon (fot. Jarosław Sosiński / mat.prasowe / Netflix)

Niezły serial. Mógł być lepszy

Poświęcenie czasu ekranowego rodzinom ofiar sprawia, że w dylematy bohaterek nie musimy wierzyć na słowo. Zaś ich powinności oraz misja stają się czymś więcej niż fabularyzowanym brykiem z bolesnej historii. Tym większa szkoda, że jako thriller całość wydaje się niedogotowana. Operuje wytartymi kliszami, jest nierówno napisana, zaś stylistycznie pozostaje przezroczysta, a co za tym idzie – pozbawiona gatunkowego ciężaru. 

REKLAMA
Reklama

Trudno zresztą nie dostrzec w „Prawie bestii” odzwierciedlenia globalnych (netfliksowych?) trendów w opowieściach o seryjnych mordercach. Nasz odbiór ma tu oczywiście kluczowe znaczenie, więc, na szczęście, serial ani przez moment nie wpada w pułapkę relatywizowania bądź psychologizacji zbrodni. W końcu tego, co „wybaczamy” innym potworom, czyli Jeffreyowi Dahmerowi czy Edowi Geinowi, oddzieleni grubą warstwą ekranu oraz kulturową przepaścią, raczej nie darowalibyśmy Trynkiewiczowi. Dlaczego więc całość wydaje się tak lekka, niezobowiązująca, niemal „popowa” w nastroju? Dlaczego, gdy bohaterowie szukają chwytliwej nazwy dla przełomowej ustawy, miałem wrażenie, że chodzi o hasło superbohaterskiej drużyny? 

Tonalnie serial lata po całej skali. Na szczęście pytania, z którymi zostajemy po seansie, są niezwykle istotne – zarówno z perspektywy obywatelskiej, jak i czysto humanistycznej. Jak zadbać o społeczeństwo w konfrontacji ze zbrodnią wymykającą się logice i zasadom poznania? Kto ponosi odpowiedzialność za tragiczne w skutkach decyzje na poziomie instytucjonalnym – państwo czy jednostki? Wreszcie – czy przyjaźń poza wspólnym systemem moralnym to wciąż przyjaźń? Nie zadajemy ich sobie na co dzień. Może powinniśmy. 

REKLAMA
Reklama