Reklama
REKLAMA
Reklama

„Filmowy święty Graal”. Tony taśm odnalezionych po latach. Kino Charlie ratuje niezwykłe archiwum

white-86
Unikatowe zbiory filmowe znalezione w Elblągu. (fot. Krzysztof Wieczorek / Fundacja Miasto Kultury)
Dodaj do ulubionych źródeł w Google

Tysiące puszek z filmami, osiem ton analogowych kopii i dokumentacja pozwalająca odtworzyć ich historię. W jednej ze szkół w Elblągu odnaleziono ogromne archiwum, które przez dziesięciolecia pozostawało zapomniane. Zbiory ratują łódzkie Kino Charlie i Filmoteka Narodowa. Eksperci podkreślają, że to odkrycie o wyjątkowej wartości dla polskiej kultury i historii kina. – To filmowy święty Graal – mówi Sławomir Fijałkowski z kina Charlie.

  • W budynku szkoły przeznaczonym do rozbiórki odnaleziono około 4 tys. puszek z analogowymi kopiami filmowymi. Zbiór waży około ośmiu ton.
  • Archiwum pochodzi z dawnego FILMOS-u – sieci dystrybucji filmów 16 mm, która w PRL zaopatrywała m.in. szkoły, domy kultury, zakłady pracy i jednostki wojskowe.
  • W kolekcji są polskie filmy fabularne, klasyka kina, bajki, dokumenty, kroniki oraz materiały edukacyjne i szkoleniowe.
  • Zachowały się katalogi i dokumentacja wypożyczeń, dzięki którym można odtworzyć historię obiegu poszczególnych kopii.
  • Ratowania zbiorów podjęło się Kino Charlie w Łodzi. Przed jego zespołem transport, zabezpieczenie, sprawdzenie stanu taśm i wieloletnia praca katalogowa. – Perełki polskiego i światowego kina. To archiwum stało zakurzone przez 35 lat, zostało otwarte i my je teraz ratujemy. To jest w ogóle coś fenomenalnego – mówi Zero.pl Sławomir Fijałkowski, szef Kina Charlie.

To może być jedno z najciekawszych odkryć dla polskiego dziedzictwa filmowego ostatnich lat. W budynku szkoły w Elblągu, który ma zostać rozebrany, odnaleziono ogromny zbiór analogowych kopii filmowych. Przez lata nikt się nim nie zajmował. Według szacunków znajduje się tam około 3–4 tys. puszek z taśmami, ważących łącznie około ośmiu ton. Zero.pl pierwsze opisuje to niezwykłe odkrycie, którego transport i zabezpieczenie właśnie trwa.

Zbiory uratować postanowiło łódzkie Kino Charlie, kierowane przez Sławomira Fijałkowskiego. W przedsięwzięcie zaangażowała się także Fundacja Miasto Kultury i Filmoteka Narodowa. Skala odkrycia zaskoczyła nawet osoby od lat zajmujące się analogowym kinem.

Od „Prawa bestii” do Smarzowskiego. Polskie kino urządza się w piekle

REKLAMA
Reklama

– To jest największy zbiór, jaki ja do tej pory przez 20 lat widziałem – mówi Krzysztof Wieczorek z Narodowego Centrum Kultury Filmowej, który od lat zajmuje się kopiami filmowymi. Rozmówca określa kolekcję jako wyjątkowo kompletną i zachowaną w bardzo dobrym stanie. W jego ocenie to prawdziwy „filmowy święty Graal” – zarówno dla kolekcjonerów, jak i badaczy historii kina.

Zapomniana filmoteka z czasów PRL

Odkrycie jest szczególnie cenne, ponieważ nie chodzi o przypadkowy zbiór starych taśm. Jak wyjaśnia Wieczorek, materiały pochodzą z FILMOS-u, czyli drugiego – obok Centrali Wynajmu Filmów – kanału dystrybucji filmów w okresie PRL.

FILMOS zajmował się przede wszystkim kopiami w formacie 16 mm. Trafiały one do miejsc, w których nie było tradycyjnych kin: szkół, domów kultury, jednostek wojskowych, domów seniora czy zakładów pracy. Wbrew nazwie obejmującej filmy oświatowe i edukacyjne, w obiegu znajdowały się również pełnometrażowe produkcje fabularne, bajki i zagraniczne tytuły.

Fragm. katalogu będącego częścią znalezionego archiwum filmowego. (fot. Krzysztof Wieczorek / Fundacja Miasto Kultury)

– To jest taka druga ciekawa nitka dystrybucji w okresie PRL-u – tłumaczy Wieczorek. Jak podkreśla, odnaleziony zbiór miał charakter wojewódzkiej filmoteki. Nie gromadzono w nim materiałów poświęconych jednej dziedzinie, lecz produkcje odpowiadające na bardzo różne potrzeby lokalnych instytucji.

REKLAMA
Reklama

Wśród taśm są polskie klasyki, filmy fabularne, bajki dla dzieci, dokumenty, kroniki oraz materiały medyczne, szkoleniowe i edukacyjne. Znajdują się tam również filmy sprowadzane z zagranicy i opracowywane na potrzeby polskiego obiegu pozakinowego. Wieczorek wymienia m.in. produkcje znane z historii rodzimej kinematografii, takie jak „Sami swoi”. Nie brakuje również filmów amerykańskich.

Ostatni ślad z początku lat 90. Taśmy przetrwały transformację

Dlaczego tak duża kolekcja zniknęła z pola widzenia na dziesięciolecia? Rozmówcy wskazują na przemiany po 1989 r. i upadek dawnego systemu dystrybucji. Format 16 mm stopniowo przegrywał z kasetami wideo. Te były znacznie łatwiejsze w obsłudze i nie wymagały specjalistycznego sprzętu ani wiedzy technicznej.

Wraz z rozpadem państwowych przedsiębiorstw część ich majątku pozostawała bez opieki. Ciężkie, zajmujące dużo miejsca kopie filmowe często stawały się – jak ujął to Wieczorek – „dzieckiem niczyim”. W tym przypadku taśmy przetrwały jednak w warunkach, które pozwoliły zachować je w zaskakująco dobrym stanie.

– To jest taki zbiór, który po prostu jest możliwie kompletny, zawierający wszystkie pozycje w doskonałym stanie – ocenia ekspert. Znaczenie miało miejsce przechowywania: odpowiednia temperatura, wentylacja i wilgotność. W przypadku taśm filmowych niewłaściwe warunki mogą doprowadzić do rozwoju pleśni i nieodwracalnego uszkodzenia materiału. Jak nieoficjalnie ustaliło Zero.pl, o dobre zachowanie zbiorów przez lata, aż do śmierci dbała elbląska kustosz. 

Zapomniane regały pełne filmowych perełek. (fot. Krzysztof Wieczorek / Fundacja Miasto Kultury)

Wyjątkowość odkrycia polega również na tym, że zachowały się nie tylko same filmy. W archiwum znajdują się tradycyjne katalogi kartkowe, dokumentacja wypożyczeń oraz metryki poszczególnych kopii. Dzięki nim można ustalić, gdzie dany film trafiał, kiedy był wyświetlany i jak długo pozostawał w obiegu.

REKLAMA
Reklama

– W kontekście chociażby reaktywacji kin światłoczułych, bo taki projekt wdraża teraz Filmoteka Narodowa, jest to po prostu genialne, gigantyczne odkrycie, które zostało naszej Fundacji Miasto Kultury przekazane w darowiźnie – mówi Sławomir Fijałkowski. 

Ratowanie ośmiu ton. „Nie wystarczy przenieść puszek”

Dla Kina Charlie odkrycie oznacza ogromne przedsięwzięcie logistyczne. Sławomir Fijałkowski opowiadał, że po uzyskaniu informacji o zbiorach rozpoczęto poszukiwania miejsca, w którym można je bezpiecznie przechować. Potrzebna była przestrzeń, odpowiednie warunki i pomoc przy transporcie. Po apelu zgłosiły się osoby prywatne oraz firmy gotowe udostępnić pomieszczenia i wesprzeć akcję.

– Dostaliśmy telefon, że jest do uratowania, gigantyczny zbiór. Tam jest Wajda, są najpiękniejsze perełki kina polskiego na 16 mm. To archiwum stało zakurzone przez 35 lat, zostało otwarte i my je teraz ratujemy. To jest w ogóle coś fenomenalnego – mówi Fijałkowski.

Skala okazała się jednak większa, niż można było początkowo zakładać. Zespół musiał organizować kolejne transporty i szukać miejsca dla kolejnych partii zbiorów. Fijałkowski podkreślał, że w ratowanie archiwum zaangażowali się ludzie i podmioty wspierające przedsięwzięcie społecznie, bez oczekiwania na wynagrodzenie.

REKLAMA
Reklama

„Lalka” kinowym hitem. Raczek: Producent nie zrobił tego z kalkulacji, tylko z miłości

Przed zespołem jest teraz szczegółowa inwentaryzacja. Trzeba sprawdzić, czy w każdej puszce znajduje się film zgodny z opisem, ocenić stan techniczny taśm i uporządkować dokumentację. Dopiero wtedy będzie można określić, które materiały nadają się do tradycyjnych projekcji, a które powinny zostać zdigitalizowane i udostępnione szerszej publiczności.

– Największym tematem jest to, że w ogóle taki zbiór się odnalazł w takim stanie – przyznaje Wieczorek. Zaznacza, że na razie trwa wstępna analiza i trudno przesądzać, ile czasu zajmie pełne opracowanie kolekcji.

Nie tylko kolekcjonerska ciekawostka

Odnalezione archiwum może mieć znaczenie znacznie wykraczające poza środowisko miłośników analogowego kina. To zapis tego, jak filmy docierały do Polaków poza dużymi salami kinowymi – do szkół, zakładów pracy, domów kultury i lokalnych społeczności. Zachowane katalogi pozwalają z kolei odtworzyć sieć dystrybucji i historię konkretnych kopii.

Kino Charlie chce, by po zabezpieczeniu i skatalogowaniu zbiory nie trafiły ponownie do magazynu, lecz mogły służyć publiczności i badaczom. Część filmów będzie można pokazywać na tradycyjnych projektorach, inne – jeśli okażą się szczególnie wartościowe – poddać digitalizacji.

REKLAMA
Reklama

To także przypomnienie, że analogowe dziedzictwo filmowe wymaga odpowiednich warunków i długofalowej opieki. Osiem ton taśm przetrwało w miejscu, które okazało się dla nich bezpieczniejsze niż wiele instytucji powołanych do ochrony kultury. Teraz ich przyszłość zależy od pracy ludzi, którzy podjęli się uratowania niezwykłego znaleziska.

REKLAMA
Reklama