Liczba pozwoleń na broń wydawanych w Polsce wzrosła w ciągu czterech lat niemal trzykrotnie. Tymczasem system kontroli jej posiadaczy ma poważne luki. NIK wskazuje m.in. na brak okresowych badań części właścicieli broni oraz przypadki, w których broń zmarłych osób przez lata pozostawała niezabezpieczona.
- W latach 2020–2024 liczba wydanych pozwoleń na broń wzrosła z ponad 15 tys. do prawie 46 tys. NIK wskazuje na nieprawidłowości w systemie weryfikacji posiadaczy.
- Myśliwi, kolekcjonerzy i sportowcy nie muszą przechodzić okresowych badań psychiatrycznych i psychologicznych.
- Broń należąca do zmarłych właścicieli pozostawała niezabezpieczona nawet przez 30 lat.
„W ostatnich latach liczba pozwoleń na broń do celów cywilnych wydawanych przez Policję wzrosła niemal o 200 proc. – z ponad 15 tys. w 2020 r. do prawie 46 tys. w 2024 r.” – informuje Najwyższa Izba Kontroli w raporcie z maja 2026 r. Rodzi to pytania o sposób weryfikacji osób ubiegających się o dostęp do broni oraz skuteczność obowiązujących procedur.
NIK zastrzega jednak, że liczba wydanych pozwoleń nie jest równoznaczna z liczbą posiadaczy broni. Jedna osoba może bowiem uzyskać więcej niż jedno pozwolenie.
Kto może uzyskać pozwolenie na broń?
W Unii Europejskiej dostęp do broni jest ograniczony, a szczegółowe zasady jej nabywania określają przepisy poszczególnych państw. Wspólne regulacje przewidują jednak m.in. konieczność monitorowania spełniania warunków posiadania pozwolenia przez cały okres jego obowiązywania oraz uwzględniania odpowiednich informacji medycznych i psychologicznych.
Jak wskazuje NIK, stosunkowo łatwo uzyskać pozwolenie na broń w Czechach. Wystarczy przedstawić wyniki badań lekarskich oraz zaświadczenie o niekaralności.
Na drugim biegunie znajdują się Niemcy, gdzie wymagania są znacznie bardziej restrykcyjne.
Czytaj także: Właściciel nie żył od 30 lat. Państwo nie zabezpieczyło jego broni
„Osoby ubiegające się o pozwolenie na broń palną muszą m.in. przejść kontrolę wiarygodności, udowodnić potrzebę posiadania broni oraz zawrzeć umowę ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej na kwotę co najmniej 1 mln euro” – podaje NIK.
Polski system weryfikacyjny
W Polsce osoba ubiegająca się o pozwolenie na broń musi uzasadnić potrzebę jej posiadania. Konieczne jest również przedstawienie orzeczeń lekarskiego i psychologicznego potwierdzających odpowiedni stan zdrowia, wykazanie niekaralności oraz zdanie egzaminu ze znajomości przepisów i umiejętności posługiwania się bronią.
W praktyce procedury nie zawsze jednak gwarantują, że pozwolenie otrzymują wyłącznie osoby spełniające ustawowe przesłanki.
„Kontrolerzy NIK ujawnili przypadki m.in. wydania pozwoleń na broń do celów ochrony osobistej mimo braku stałego, realnego i ponadprzeciętnego zagrożenia życia, zdrowia lub mienia” – czytamy w raporcie.
Myśliwi i kolekcjonerzy bez okresowych badań
Jednym z problemów wskazanych przez NIK jest brak obowiązku okresowych badań psychiatrycznych i psychologicznych dla myśliwych oraz osób posiadających broń do celów kolekcjonerskich i sportowych. Weryfikacja odbywa się przede wszystkim na etapie ubiegania się o pozwolenie.
Na różnice w wymaganiach zwraca uwagę Krzysztof Kwarciak, prezes fundacji „Można lepiej!”.
– W przypadku prawa jazdy na samochód ciężarowy trzeba przechodzić odpowiednie badania, a osoby posiadające prawo jazdy kategorii C muszą odnawiać badania co pięć lat. Tymczasem osoba posiadająca pozwolenie na broń nie zawsze ma taki obowiązek – mówi Kwarciak.
Czytaj także: Pierwsze słowa rannego policjanta po wybudzeniu. Pytanie chwyta za serce
NIK wskazuje również, że nie uruchomiono mechanizmów pozwalających sprawdzać, czy posiadacze broni nadal spełniają warunki, na podstawie których otrzymali pozwolenie. Chodzi m.in. o przynależność do stowarzyszenia zrzeszającego kolekcjonerów, jeżeli właśnie na tej podstawie wydano dokument.
Utrata takiego statusu może stanowić podstawę do cofnięcia pozwolenia.
Policja może również cofnąć pozwolenie w przypadku podejrzanych zachowań właściciela broni. Zdaniem Kwarciaka problem polega jednak na skuteczności wykrywania takich sytuacji.
– Z tego, co wiem, ustawa o broni i amunicji przewiduje procedury dające podstawę do interwencji, ale ktoś musi takie zachowanie zaobserwować, a następnie poinformować odpowiednie służby. I właśnie w tym tkwi istota problemu – wskazuje ekspert.
Broń czarnoprochowa bez pozwolenia
Kolejną kwestią poruszoną w raporcie jest dostęp do broni czarnoprochowej. Bez pozwolenia można posiadać m.in. broń palną rozdzielnego ładowania wytworzoną przed 1885 r. oraz jej repliki..
NIK zwraca uwagę, że energia pocisku wystrzelonego z takiej broni jest często porównywalna, a nawet większa niż w przypadku współczesnych modeli broni palnej.
Brak obowiązku rejestracji oznacza, że tego rodzaju broń nie jest wykrywalna w oficjalnym obiegu. Jak ostrzega Izba, może być wykorzystywana m.in. przez przestępców jako zamiennik nowoczesnej broni palnej.
„Liczba przestępstw z użyciem broni czarnoprochowej, popełnionych od 2019 r. do lipca 2024 r., wyniosła 73” – podano w raporcie.
Co dzieje się z bronią po śmierci właściciela?
Jednym z najbardziej niepokojących ustaleń NIK są przypadki braku reakcji służb po śmierci osób posiadających pozwolenie na broń. Jak wynika z kontroli, zdarzało się, że broń zmarłych właścicieli przez wiele lat pozostawała niezabezpieczona.
– Kontrolerzy ze zdumieniem zauważyli, że na listach osób posiadających pozwolenie na broń figurują ludzie, którzy mają nawet po 120 lat. Nikt nie interesował się tym, czy te osoby nadal żyją – opowiada Kwarciak.
W raporcie opisano analizę danych z policyjnego rejestru posiadaczy broni oraz Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL). W pierwszym z nich znajdowały się osoby urodzone nawet w 1915 r., podczas gdy w drugim odnotowywane są m.in. zgony.
„Z tej kwerendy wynika, że broń po osobach zmarłych pozostawała niezabezpieczona nawet przez 30 lat” – wskazano.
Próba zaostrzenia przepisów
Jak napisano w raporcie, poselski projekt z 2024 r. zakładał m.in. rozszerzenie obowiązku okresowych badań o myśliwych oraz zwiększenie częstotliwości badań – "raz na dwa lata dla osób w wieku powyżej 70 lat. Projekt ustawy został jednak odrzucony przez Sejm w 2025 r., już na etapie pierwszego czytania.
W raporcie NIK przywołano także badanie IBRiS z września 2025 r. Wynika z niego, że niemal połowa ankietowanych uważała obowiązujące w Polsce przepisy dotyczące broni palnej za wystarczające. Za ich zaostrzeniem opowiedziało się 17,8 proc. respondentów, natomiast 26,8 proc. uznało, że regulacje powinny zostać poluzowane.
