Zamach, do którego doszło w ubiegłą sobotę w samym sercu Krakowa, przejdzie do historii współczesnej Polski jako bezprecedensowy akt terroru. Pośrednią ofiarą tego wydarzenia jest całe polskie społeczeństwo. Ucierpiało poczucie bezpieczeństwa, które przez lata uznawaliśmy za coś oczywistego.
Jaki był cel
W sensie definicyjnym o terrorystycznym charakterze czynu nie decydują wyłącznie jego brutalność ani liczba ofiar. Kluczowe znaczenie ma cel działania sprawcy. W klasycznych definicjach terroryzmu podkreśla się motyw polityczno-ideologiczny, który sprawca manifestuje poprzez przemoc.
Zupełnie tak jak w przypadku zamachów dokonanych w 2011 r. w Norwegii przez Andersa Breivika. Wówczas zamordowano 77 osób, w tym 69 na wyspie Utøya, gdzie odbywał się obóz młodzieżówki Norweskiej Partii Pracy. Przed zamachem sprawca opublikował manifest polityczny. Przedstawione w nim poglądy stanowiły ideologiczne uzasadnienie zbrodni wymierzonej w jego politycznych przeciwników.
Zamach w Krakowie. Sprawca nie żyje
Podobnego zjawiska Europa doświadczyła w latach 2015–2017, kiedy przez Stary Kontynent przetoczyła się fala zamachów islamistycznych, zmieniając sposób myślenia o bezpieczeństwie publicznym. Podróżując wówczas z Polski do państw Europy Zachodniej, obserwowaliśmy uzbrojonych funkcjonariuszy policji patrolujących ulice miast. Dla nas był to widok niecodzienny, a nawet niepokojący. W Polsce podobne środki bezpieczeństwa nie były częścią codziennych widoków.
Przywykliśmy do przekonania, że tego rodzaju zagrożenia dotyczą innych państw. Skoro u nas nie dochodziło do podobnych tragedii, sądziliśmy, że możemy spać spokojnie. W ten sposób brak zamachów zaczęliśmy utożsamiać z brakiem zagrożenia. Od 2022 r. zagrożenie dla naszego bezpieczeństwa postrzegamy przede wszystkim jako zewnętrzne, utożsamiając je z obrazem czołgu stojącego na granicy.
Nie potrzeba jednak manifestu politycznego ani deklaracji ideologicznej, aby ocenić skalę sobotniej tragedii w Krakowie. W sobotę poczucie bezpieczeństwa polskiego społeczeństwa zostało brutalnie podważone od wewnątrz. Z kierunku, którego się nie spodziewaliśmy.
Następny zamach to kwestia czasu. Czy Polska wyciągnie wnioski ze strzelaniny w Krakowie?
Społeczna solidarność i polityczne podziały
Właśnie w takich chwilach obywatele powinni móc liczyć na państwo. Powinni mieć pewność, że w obliczu kryzysu potrafimy wznieść się ponad podziały polityczne i mówić jednym głosem w sprawie naszego bezpieczeństwa.
Godna podziwu jest więc reakcja społeczeństwa na postawę funkcjonariuszy policji, którzy podczas pościgu za sprawcą pełnili służbę z narażeniem własnego życia. Nasz szacunek należy się st. post. Jakubowi Kulikowi oraz st. post. Arturowi Morańskiemu. Wyrazem społecznej wdzięczności stały się oddolne zbiórki zorganizowane w podziękowaniu za służbę funkcjonariuszy.
Dzieje się to jednak obok państwa reprezentowanego przez polityków, w których postawie po raz kolejny dostrzegamy coś zupełnie odwrotnego.
W obliczu narodowej tragedii mieliśmy prawo oczekiwać od polityków opanowania, przyzwoitości i odpowiedzialności za państwo. Że postawią dobro wspólne ponad interes własnej partii. Tyle było ze społecznych oczekiwań. Rzeczywistość sprowadza jednak poziom naszych elit politycznych do poziomu rynsztoka.
W sobotnich wydarzeniach zginęło dziewięć osób, a 15 zostało rannych. To właśnie o nich powinniśmy pamiętać w pierwszej kolejności. Pośrednią ofiarą jest również całe polskie społeczeństwo, dotknięte z jednej strony aktem terroru, z drugiej kreowaniem narracji przez polityków i część mediów.
Mocne słowa? Owszem. Nie mówimy przecież o kolejnej politycznej przepychance, lecz o akcie przemocy godzącym w bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Czy naprawdę można znaleźć łagodniejsze określenie dla tych, którzy w obliczu ludzkiego cierpienia dostrzegają przede wszystkim okazję do zbicia politycznego kapitału?
Jak już wspomniałem, do podręcznikowej klasyfikacji czynu jako aktu terrorystycznego potrzebny jest motyw o charakterze politycznym czy ideologicznym. Tymczasem sprawca nie przedstawił manifestu wyjaśniającego motywy swojego działania. Przynajmniej na razie nic o takim dokumencie nie wiemy. Jednak wyręczyli go w tym polscy politycy i część mediów. Skalę głupoty tych drugich oddaje choćby komentarz o braku policji, wygłoszony w momencie, gdy funkcjonariusz stoi tuż za jego autorem.
Trudno zniżać się również do poziomu wypowiedzi szeregowych posłów zarówno partii rządzącej, jak i opozycji. Generalnie nie są oni warci jakiejkolwiek uwagi opinii publicznej. Krótko mówiąc: dno i trzy metry mułu. Jedyne, na co zasługują, to ostracyzm społeczny na przyszłorocznych kartach wyborczych.
Lekcja męstwa z krakowskiego Rynku. O bohaterstwie, którego nie da się skalkulować
Odpowiedzialność za słowo
Nie można jednak przejść obojętnie wobec słów przedstawiciela rządu, ministra spraw wewnętrznych i administracji Marcina Kierwińskiego, który podczas sobotniej konferencji prasowej oznajmił, że sprawca krakowskiej tragedii „był zafascynowany ideologiami skrajnie prawicowymi”.
Marcin Kierwiński nie jest przecież jednym z wielu ministrów, których wypowiedzi możemy potraktować jako kolejny głos w politycznej dyskusji. Kieruje resortem odpowiedzialnym za bezpieczeństwo wewnętrzne państwa. Z tego powodu jego słowa mają szczególną wagę. Nie są opinią polityka, lecz komunikatem przedstawiciela instytucji państwa.
Dlaczego ma to tak duże znaczenie? Od lat polska debata publiczna sprowadzana jest do wzajemnego obrzucania się określeniami „prawak” i „lewak”. Stały się one obelgami, które mają sugerować intelektualną patologię oponenta. Nie trzeba tłumaczyć, kto kogo i jak nazywa.
Rynek Główny w Krakowie. Płoną znicze, na stolikach niedopite kawy
W takich warunkach wypowiedź ministra o „fascynacji sprawcy ideologiami skrajnie prawicowymi” nie funkcjonuje w społecznej próżni. Stała się częścią istniejącego konfliktu politycznego. Pytanie, które powinniśmy więc zadać panu ministrowi, dotyczy istoty sprawy: na jakiej podstawie sformułował tak kategoryczną opinię, skoro, jak wskazał w tej samej wypowiedzi, „informacja jest jeszcze weryfikowana”? Jaki był cel dzielenia się tą „wstępną hipotezą”, jak wskazał następnego dnia?
Czyli co, najpierw się mówi, a dopiero później sprawdza? Czy taka powinna być kolejność ustalania faktów w sytuacji, gdy społeczeństwo oczekuje od instytucji państwa ochrony i rzetelnego wyjaśnienia tego, co się wydarzyło?
Nie wykluczam, że motyw mógł być taki, jak przedstawił go minister. Jednak w sobotę on sam jeszcze tego nie wiedział. Mimo to jego wypowiedź wpisała się w polityczny dwugłos, w którym tragedia została wykorzystana do zbijania politycznego kapitału.
Pominął przy tym możliwość innych, bardziej indywidualnych pobudek psychicznych sprawcy, podobnych do tych, które mogły stać za ubiegłorocznym morderstwem na kampusie Uniwersytetu Warszawskiego. Nie odniósł się również do możliwości wystąpienia tzw. ekstremizmu nihilistycznego, w którym akt przemocy nie jest środkiem do realizacji określonego celu polityczno-ideologicznego. Przemoc jest celem samym w sobie. Minister wybrał jednak inną drogę.
Polaryzacja jako narzędzie destabilizacji
Na tym jednak konsekwencje słów ministra Kierwińskiego się nie kończą. Moment, w którym padły te słowa, jest bowiem szczególny. Jako całe państwo znajdujemy się w wyjątkowym, napiętym politycznie momencie. Na tę atmosferę niepewności i narastającego niepokoju nakładają się obecnie cztery zasadnicze zjawiska.
Pierwsze z nich to rosyjskie działania hybrydowe wymierzone w państwa Unii Europejskiej. Obejmują one akty sabotażu, prowokacje na granicach, cyberataki i operacje informacyjne. Wszystko to rozgrywa się w cieniu trwającej wojny w Ukrainie. Drugie to pogłębiający się kryzys ustrojowy wokół Trybunału Konstytucyjnego, któremu, mimo zorganizowanych „trybunaliów”, towarzyszą silne emocje społeczne. Trzecie to sobotni akt terroru w Krakowie, który nadał nową dynamikę debacie publicznej i spotęgował społeczne poczucie zagrożenia. Czwarte to zbliżający się Marsz Niepodległości, który 11 listopada, jak co roku, zgromadzi w Warszawie setki tysięcy Polaków.
Żurek: mamy dowody, które „rzucają głębsze światło” na zbrodnię w Krakowie
Konsekwencje społeczne tych wydarzeń nakładają się na siebie. Każde z nich wywołuje emocje. Wszystkie razem tworzą atmosferę, w której strach, nieufność do władzy i polityczna wrogość mogą znaleźć ujście. W takich warunkach szczególnego znaczenia nabiera umiejętność kanalizacji emocji społecznych. Tymczasem wypowiedzi polskich polityków i towarzyszące im narracje części mediów, zamiast łagodzić narastające napięcia, prowadzą do ich dalszego zaostrzenia.
Takie zaostrzanie napięć i pogłębianie podziałów przywodzi na myśl rzymską maksymę „dziel i rządź”. W myśl tej zasady łatwiej zarządzać podmiotem pogrążonym w chaosie niż takim, który zachowuje wewnętrzną spójność. Nie zmienia to jednak faktu, że nawet w podzielonym społeczeństwie dominują określone emocje, którymi określone siły chcą zarządzać. W tym kontekście warto odwołać się do pojęcia „zarządzania refleksyjnego”, znanego z rosyjskiej teorii oddziaływania informacyjnego. Co do zasady mechanizm ten polega na takim kształtowaniu sposobu myślenia przeciwnika, aby podejmował on pozornie samodzielne decyzje, pozostając w przekonaniu, że działa we własnym interesie. W rzeczywistości decyzje są dla niego niszczące.
Chcę podkreślić, że nie sugeruję, jakoby sobotnia tragedia była przez kogokolwiek inspirowana. Nie twierdzę również, że wydarzenia w Krakowie były elementem jakiejkolwiek zagranicznej operacji. Ustalenie tych okoliczności pozostawmy prokuraturze.
Zbiórka Stanowskiego dla bohaterów z Krakowa przekroczyła 5 mln zł
Bezpieczeństwo jest procesem
Zwracam jednak uwagę na konsekwencje tej tragedii, które mogą zagrozić bezpieczeństwu państwa polskiego. Jako społeczeństwo nie możemy zapomnieć o zamordowanych. Jednocześnie z perspektywy bezpieczeństwa państwa musimy dostrzegać długofalowe konsekwencje tej tragedii.
Z politycznego punktu widzenia jest nim pogłębienie wewnętrznego chaosu. Mówiąc prościej, dramatyczne wydarzenie może stać się punktem zapalnym, zaostrzającym istniejące już napięcia społeczne, które przeciwnik może wykorzystać do własnych celów. W takich warunkach nie potrzeba kolejnego zamachu, aby pogłębiać destabilizację państwa. Wystarczy podsycać strach, wzajemne oskarżenia i przekonanie, że polityczny przeciwnik nie jest już naszym politycznym oponentem, ale zagrożeniem dla naszego bezpieczeństwa.
Pytanie, czy dziś jesteśmy bezpieczni, jest w gruncie rzeczy retoryczne. Nigdy nie byliśmy i nigdy nie będziemy w pełni bezpieczni. Bezpieczeństwo nie jest bowiem stanem, który można posiąść raz na zawsze niczym „Święty Graal”. Jest nieustannym procesem wymagającym wysiłku dostosowywania się.
Dziś za nasze największe zagrożenie zewnętrzne uznajemy Rosję. Nie oznacza to jednak, że najpoważniejszego zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa powinniśmy szukać wyłącznie poza jego granicami. Znacznie większym problemem jest brak wewnętrznej spójności naszego społeczeństwa. To właśnie podziały polityczne, strach i wzajemna nieufność osłabiają nas od wewnątrz.
