Reklama
Świat

W trójkącie strachu. USA, Chiny i Rosja wobec nowego ładu nuklearnego

Shenzhen nie było nową Jałtą. To pierwsza od dekad próba ułożenia relacji między trzema największymi potęgami nuklearnymi świata. Za deklaracjami o pokoju kryje się brutalna rzeczywistość. USA, Chiny i Rosja szukają nowej równowagi strachu, a cenę ewentualnego kompromisu mogą zapłacić przede wszystkim państwa leżące na obrzeżach ich stref bezpieczeństwa, w tym Polska.

Wojciech J. Kittel
Opinia autorstwa: Wojciech J. Kittel
Dzisiaj 11:39
17 min
Trójstronne spotkanie przywódców Chin, Rosji i USA w Shenzhen zakończyło się deklaracją, w której stabilność nuklearna zajęła najważniejsze miejsce (fot. SERGEY BOBYLEV/SPUTNIK/KREMLIN POOL / PAP / EPA)

„Nowa Jałta” czy „Monachium 2.0” to główne określenia używane w odniesieniu do szczytu Wspólnoty Gospodarczej Azji i Pacyfiku, który odbył się w chińskim Shenzhen. Wszystko za sprawą trójstronnego spotkania przywódców Chin, Federacji Rosyjskiej i Stanów Zjednoczonych.

Powiedzieć, że porównania te są na wyrost, to nie powiedzieć nic. Nie oznacza to jednak, że spotkanie było nieważne. Przeciwnie, stało się historycznym szczytem z udziałem przywódców największych potęg nuklearnych świata.

Media, posługując się takimi porównaniami, popadają jednak w skrajność. Sugerują bowiem, że mocarstwa podzielą świat na strefy wpływów według własnego uznania, kierując się wyłącznie swoją siłą.

My, Polacy, w przypadku Jałty, a Czesi w przypadku Monachium, dobrze pamiętamy, jakie konsekwencje przyniosły te konferencje. W 1938 r., podczas konferencji monachijskiej, mocarstwa zachodnie zgodziły się na oddanie Niemcom części terytorium Czechosłowacji. Z kolei konferencja jałtańska w 1945 r. stała się symbolem powojennego podziału Europy na strefy wpływów, oddzielone później żelazną kurtyną.

REKLAMA
Reklama

Rosjanie atakują Ukrainę, Trump komentuje wpis Tuska. Podsumowanie nocy

Problem z używaniem tego rodzaju analogii polega na tym, że prowadzą one do zbyt kategorycznego opisu rzeczywistości. Zakładają, że „trzech dyktatorów” spotka się i wyznaczy nowy porządek świata. A tak się nie stanie, przynajmniej na razie.

Znajdujemy się bowiem, w najlepszym razie, w połowie okresu międzynarodowego chaosu, a w najgorszym dopiero na jego początku. W tym czasie trwa przebudowa ładu światowego. Jej przejawem są konflikty zbrojne, których trzy najważniejsze obecnie teatry działań wojennych znajdują się w Ukrainie, na Bliskim Wschodzie i na półkuli zachodniej.

Rosja podważa ład ustanowiony w Europie po zakończeniu zimnej wojny. Stany Zjednoczone bronią swoich wpływów na Bliskim Wschodzie oraz na półkuli zachodniej: w Ameryce Łacińskiej, Kanadzie i na Grenlandii. W tym drugim przypadku chodzi, jak powtarza sekretarz stanu Marco Rubio, o porządki na „własnym podwórku”.

Nagły apel Macrona ws. Ukrainy. Chodzi o NATO

Tymczasem Chiny, jako trzecie państwo w tym swoistym G3, wykazują powściągliwość w używaniu siły militarnej. Pozostaje jednak pytanie, czy utrzymają tę postawę w 2027 r. Według amerykańskiego Dowództwa Strategicznego Chiny mają do tego czasu osiągnąć zdolności wojskowe pozwalające na siłowe zjednoczenie Tajwanu z Chinami. Pekin dzisiaj wyczekuje, starając się kreować na ostoję ładu międzynarodowego, który zapewnił mu dynamiczny rozwój gospodarczy. Przypomnijmy, że przed przystąpieniem do Światowej Organizacji Handlu w 2001 r. Chiny były uznawane za kraj Trzeciego Świata pod względem rozwoju gospodarczego.

REKLAMA
Reklama

Nie oznacza to jednak, że Chiny zamierzają zachować dotychczasowy ład międzynarodowy w niezmienionej postaci. Choć obecnie powstrzymują się od użycia siły militarnej, na płaszczyźnie gospodarczej są na tym samym froncie. Wykorzystując w tym celu swoją globalną pozycję gospodarczą, otwarcie kwestionują pozycję dolara w globalnych rozliczeniach. Chiny udzielają również wsparcia gospodarczego i technologicznego Rosji oraz Iranowi, państwom będącym na wojnie z ładem ustanowionym przez Amerykanów.

Demonstracja siły

Oficjalnie szczyt w Shenzhen rozpoczął się w środę. To właśnie wtedy doszło do pierwszych uścisków dłoni między przywódcami trzech mocarstw. Nieformalny dialog rozpoczął się jednak znacznie wcześniej, nie poprzez bezpośrednią wymianę zdań, lecz za pośrednictwem sygnalizacji polityczno-wojskowej, która w rzeczywistości przemawia bardziej szczerym językiem niż dyplomatyczne oświadczenia. Tą trójstronną sygnalizacją jest język siły.

Można oczywiście powiedzieć, że rosyjski pokaz siły trwa już piąty rok, odkąd w 2022 r. wojska Rosji ugrzęzły w Ukrainie. Jest to niewątpliwie niechlubne świadectwo kondycji rosyjskich sił zbrojnych, które jeszcze przed 24 lutego 2022 r. kreowały się na „drugą armię świata”. Ugrzęźnięcie rosyjskich wojsk na ukraińskich stepach nie powinno jednak przesłaniać faktu, że Rosja pozostaje mocarstwem dysponującym najnowocześniejszym, najliczniejszym i najbardziej zróżnicowanym arsenałem jądrowym na świecie.

REKLAMA
Reklama

Nie należy więc oceniać rosyjskiego potencjału konwencjonalnego i nuklearnego według tych samych kryteriów. Władimir Putin w przeddzień szczytu postanowił przypomnieć, że słabość Rosji w działaniach konwencjonalnych nie oznacza automatycznie jej słabości strategicznej.

Wielka trójca bez przełomu. Kto i co ugrał w Chinach?

Rosjanie postanowili wysłać ten sygnał za pośrednictwem dwóch bombowców strategicznych Tu-95MS, zdolnych do przenoszenia broni jądrowej. Maszyny wylądowały w Wietnamie dzień przed rozpoczęciem szczytu w Shenzhen, w tym samym czasie, gdy Donald Trump uczestniczył w spotkaniu państw QUAD w Manili na Filipinach. Można pokusić się o tezę, że Putin chciał w ten sposób zrewanżować się Trumpowi za ubiegłoroczny szczyt na Alasce. Gdy amerykański prezydent witał wówczas Putina na płycie lotniska, nad głowami obu przywódców przeleciał amerykański bombowiec strategiczny B-2 w towarzystwie myśliwców F-35.

Donald Trump przystępował do szczytu w słabszej pozycji politycznej niż pozostali przywódcy, których cała władza pozostaje scentralizowana. Jak przestrzegał mistrz dyplomacji Klemens von Metternich, pozycja polityka na arenie międzynarodowej jest tym silniejsza, im mocniejsza jest jego pozycja w kraju. W tym ujęciu porażka Republikanów w wyborach do Kongresu znacząco osłabiła pozycję Trumpa jako niekwestionowanego przywódcy USA. W tej sytuacji prezydent USA, podobnie jak jego rosyjski odpowiednik, zdecydował się na polityczną demonstrację siły.

REKLAMA
Reklama

W tym samym czasie, gdy rosyjskie bombowce strategiczne lądowały w Wietnamie, Amerykanie, zupełnie przypadkowo, przeprowadzili w Kalifornii próbę międzykontynentalnego pocisku balistycznego Minuteman III, pocisku zdolnego do przenoszenia głowicy nuklearnej.

Ukraińcy uszkodzili „niezniszczalny” most. Putin grozi odwetem

Nie mniej istotne dla stosunków chińsko-amerykańskich były wydarzenia ostatnich dwóch tygodni. Niemal równocześnie, w sąsiadujących ze sobą rejonach, odbywały się manewry wojskowe obu państw.

Z jednej strony, na południe od Japonii, w dniach 5–12 listopada, pod przywództwem USA odbywały się ćwiczenia „Malabar 2026” marynarek wojennych państw należących do formatu QUAD. W tych stosunkowo niewielkich manewrach wzięło udział siedem okrętów. Tymczasem nieco dalej na południe, wokół Tajwanu, chińska marynarka wojenna prowadziła niezapowiedziane ćwiczenia wojskowe. Według informacji przekazanych przez Tajpej, 3 listopada w regionie operowało ponad 100 chińskich okrętów ćwiczących blokadę Tajwanu. Aktywność chińskich okrętów, choć w mniejszym stopniu, utrzymywała się przez co najmniej dziesięć kolejnych dni.

Według władz Tajwanu, które z oczywistych względów uważnie monitorowały przebieg manewrów, chińska aktywność nie ograniczała się wyłącznie do działań floty. Podobnie jak Amerykanie i Rosjanie, Chińczycy również mieli zdecydować się na demonstrację potencjału nuklearnego. W trakcie ćwiczeń chiński okręt podwodny miał wystrzelić niezidentyfikowany pocisk balistyczny o zasięgu międzykontynentalnym.

REKLAMA
Reklama

Symboliczne jest więc to, że w ramach tych działań trzy mocarstwa zaprezentowały poszczególne komponenty triady nuklearnej. Rosja wykorzystała lotnictwo strategiczne, USA przeprowadziły próbę lądowego pocisku balistycznego, natomiast Chiny zaprezentowały morski komponent swojego potencjału nuklearnego.

Trudno uznać wszystkie te wydarzenia za przypadkowy zbieg okoliczności. Każda z tych demonstracji wymagała przecież wcześniejszego planowania, które nie jest oddzielone od realiów dynamiki politycznej.

Centrum rozmów

Wydarzenia poprzedzające rozpoczęcie rozmów stanowiły więc prolog do czteropunktowej deklaracji ogłoszonej po zakończeniu trójstronnego szczytu. Choć oświadczenie poruszało kwestie reformy ONZ, ograniczenia jurysdykcji Międzynarodowego Trybunału Karnego oraz stabilności światowego rynku energii, to właśnie stabilność nuklearna zajęła najważniejsze miejsce w hierarchii omawianych zagadnień.

Jak czytamy w oświadczeniu: „Trzy głowy państw potwierdziły, że wojny nuklearnej nie można wygrać i nigdy nie można jej toczyć. Trzy kraje będą prowadzić dialog na temat zmniejszania ryzyka nuklearnego i zapobiegania rozprzestrzenianiu broni jądrowej”.

Oczywiście papier przyjmie wszystko. Pozostaje jednak pytanie, w jaki sposób wszystkie trzy strony zamierzają realizować te zobowiązania. Aby na nie odpowiedzieć, należy rozpatrzyć dwa zagadnienia. Pierwszym jest sposób rozumienia równowagi nuklearnej w relacjach między trzema mocarstwami, drugim zaś kwestia nieproliferacji broni jądrowej w skali globalnej.

REKLAMA
Reklama

Najpierw opóźnione, potem wydłużone. „Bezprecedensowe” spotkanie zakończone

Rozważenie pierwszego zagadnienia wymaga przypomnienia zimnowojennych założeń równowagi nuklearnej. System „równowagi strachu”, oparty na wzajemnym odstraszaniu nuklearnym między ZSRS a USA, bazował na doktrynie MAD (Mutually Assured Destruction, czyli wzajemnie gwarantowanego zniszczenia). Zakładała ona, że użycie broni jądrowej przez jedno z mocarstw spotka się z niszczycielskim uderzeniem odwetowym drugiego. Groźba wywołania nuklearnego armagedonu sprawiała zatem, że użycie broni jądrowej było nieopłacalne dla obu stron. W okresach największej liczebności ich arsenałów USA dysponowały ponad 20 tys. głowic nuklearnych, natomiast ZSRS ponad 40 tys.

Od szczytowych poziomów z okresu zimnej wojny arsenały obu mocarstw zostały znacznie zredukowane. Dzisiaj Rosja dysponuje około 4,4 tys. głowic nuklearnych, natomiast USA około 3,7 tys. Do tak istotnego ograniczenia ich liczby przyczyniło się zakończenie zimnej wojny, którą wygrały USA.

Elon Musk wydał kolosalną sumę. Teraz mówi, że czuje się „dość głupio”

W nowych realiach geopolitycznych utrzymywanie ogromnych arsenałów przestało być wówczas konieczne, szczególnie ze względu na wysokie koszty. Według szacunków za 2025 r. Rosja przeznaczała na siły nuklearne około 5 proc. całości wydatków wojskowych, a w 2021 r. udział ten szacowano na około 13 proc. Stany Zjednoczone wydają na ten cel około 7 proc. swojego bilionowego budżetu obronnego. Z kolei Francja, dysponująca arsenałem szacowanym na około 290 głowic, przeznacza na ten cel blisko 13 proc. wydatków wojskowych.

REKLAMA
Reklama

Przejawem dążenia do ograniczenia arsenałów nuklearnych były również zawierane na przestrzeni lat traktaty ustanawiające limity dotyczące uzbrojenia i środków jego przenoszenia. Jak pisał Richard N. Perle, odpowiedzialny za międzynarodową politykę bezpieczeństwa w Departamencie Obrony za administracji Ronalda Reagana: „Gdy porozumienia były najbardziej potrzebne, czyli kiedy zagrożenie przekształcenia wzajemnej wrogości w wojnę było największe, ich zawarcie było najmniej możliwe. Z kolei wtedy, gdy ich zawarcie stawało się najłatwiejsze, były one najmniej użyteczne”. To właśnie zmiany w sytuacji międzynarodowej sprzyjały zawieraniu kolejnych porozumień między USA a ZSRS, a następnie Rosją. Należały do nich: INF, START I, SORT i wreszcie New START, który wygasł 5 lutego 2026 r.

I właśnie tutaj dochodzimy do głównego celu amerykańskiej polityki nuklearnej. Nie został on jednak sformułowany w przededniu trójstronnego szczytu w Shenzhen. Problem sięga pierwszej kadencji Trumpa. Już w 2019 r. jego administracja zaczęła otwarcie kwestionować zasadność dalszego utrzymywania wyłącznie dwustronnego systemu kontroli zbrojeń nuklearnych, który nie odpowiadał nowej rzeczywistości geopolitycznej. W tym miejscu pojawił się zasadniczy problem amerykańskiej polityki nuklearnej, wynikający z dążenia do objęcia podobnymi ograniczeniami również Chin, głównego rywala USA.

REKLAMA
Reklama

W 2020 r. amerykański negocjator Marshall Billingslea próbował uzależnić przedłużenie obowiązywania traktatu New START od włączenia Chin do rozmów rozbrojeniowych. Przegrana Trumpa w wyborach prezydenckich w tym samym roku uniemożliwiła jednak jego administracji kontynuowanie tych starań w kolejnej kadencji. Po objęciu urzędu prezydenta w styczniu 2021 r. Joe Biden odstąpił od warunku udziału Chin w rozmowach i jedną z jego pierwszych decyzji było przedłużenie obowiązywania traktatu z Rosją o kolejne pięć lat.

Problem jednak nie zniknął. Wręcz przeciwnie, wraz z upływem lat nabierał coraz większego znaczenia, ponieważ Pekin intensywnie rozbudowywał swój arsenał nuklearny. Jeszcze w 2020 r. Chiny dysponowały około 350 głowicami, podczas gdy dzisiaj ich arsenał szacuje się na około 620. Co więcej, według amerykańskich prognoz do 2030 r. liczba chińskich głowic może osiągnąć lub nawet przekroczyć tysiąc. Choć nadal jest to potencjał znacznie mniejszy od rosyjskiego czy amerykańskiego, tempo rozbudowy chińskiego arsenału zaczęło podważać dotychczasowe założenia amerykańskiej strategii odstraszania nuklearnego.

Podsumowanie nocy. Trump spotkał się z Putinem. Nowy atak na Most Krymski

I właśnie tutaj pojawia się jeden z najważniejszych problemów współczesnej polityki Waszyngtonu. Amerykanie chcą bowiem przenieść dotychczasowy model zarządzania równowagą nuklearną na relacje z Chinami. Dążą tym samym do stworzenia swoistego trójkąta „równowagi strachu”, w którym stabilność strategiczna miałaby opierać się na wspólnie uzgodnionych limitach zbrojeń nuklearnych. Pozostaje jednak pytanie, na które Amerykanie nie potrafią znaleźć odpowiedzi: w jaki sposób przekonać zarówno Chiny, jak i Rosję do zaakceptowania wspólnych ograniczeń?

REKLAMA
Reklama

Z jednej strony trudno oczekiwać, aby Pekin zgodził się na utrwalenie obecnych dysproporcji liczbowych. W takich warunkach wątpliwe, że zaakceptuje nierównoprawne porozumienie. Teoretycznym rozwiązaniem mogłoby być porozumienie ustanawiające równe limity dla wszystkich trzech państw. Takie rozwiązanie rodzi jednak kolejną trudność: czy Waszyngton, nawet godząc się na redukcję własnego arsenału, byłby w stanie przekonać do podobnego kroku Rosję?

Moskwa nie dorównuje swoim rozmówcom pod względem potencjału gospodarczego ani zdolności do prowadzenia działań konwencjonalnych. W tej sytuacji arsenał nuklearny pozostaje najważniejszym instrumentem rosyjskiej polityki, który pozwala Rosjanom utrzymać status mocarstwa, z którym należy się liczyć przy podejmowaniu ustaleń o znaczeniu globalnym.

Tusk pojawi się w czwartek w Berlinie. Ważne spotkanie koalicji

Cena nuklearnego kompromisu

Odpowiadając na drugie zagadnienie, dotyczące sposobu realizacji zapisów deklaracji, przechodzimy do kwestii zapewnienia nieproliferacji broni jądrowej w skali globalnej. W tej sprawie interesy wszystkich trzech mocarstw są zbieżne. Żadne z nich nie chce bowiem, aby ekskluzywny klub państw dysponujących bronią jądrową się powiększył.

Dlaczego? Powód dobrze ilustruje wypowiedź Trumpa podczas jednego z jego wystąpień: „Gdyby [Iran] posiadał broń jądrową, dzwoniłbym do Najwyższego Przywódcy […] zamiast bombardować ich bez opamiętania”. Słowa amerykańskiego prezydenta pokazują, jak istotnie zmieniają się możliwości prowadzenia działań ofensywnych, gdy przeciwnik również dysponuje bronią jądrową. Potwierdzeniem tej tezy jest również fakt, że od czasu wynalezienia broni nuklearnej nie doszło do pełnoskalowej wojny między dwoma państwami posiadającymi takie zdolności.

Alternatywą dla samodzielnego pozyskiwania broni jądrowej są gwarancje bezpieczeństwa udzielane sojusznikom przez mocarstwa nuklearne w ramach rozszerzonego odstraszania. Polska, jako członek NATO, jest objęta amerykańskim parasolem nuklearnym. Pozostaje jednak pytanie, na ile gwarancje te są wiarygodne. Gdyby europejscy sojusznicy uznawali je za w pełni wystarczające, można byłoby zapytać, skąd potrzeba tworzenia dodatkowych mechanizmów odstraszania.

REKLAMA
Reklama

Tymczasem Francja i Wielka Brytania zacieśniają współpracę w zakresie wykorzystania swoich zdolności nuklearnych. Równolegle dziesięć państw europejskich wyraziło zainteresowanie udziałem we francuskiej inicjatywie wzmacniania europejskiego wymiaru odstraszania jądrowego.

Powraca zatem kwestia wiarygodności amerykańskich deklaracji. Gdyby europejscy sojusznicy nie mieli wątpliwości co do ich skuteczności, czy Francja i Wielka Brytania musiałyby podejmować podobne inicjatywy? I czy pozostałe państwa europejskie widziałyby potrzebę uczestnictwa w takich przedsięwzięciach? Przecież wszyscy jesteśmy sojusznikami.

Spotkali się ustawiać świat. Nagranie z powitania, były uściski dłoni Putina

I właśnie tutaj dochodzimy do tego, co Amerykanie mogliby zaoferować Rosjanom w zamian za redukcję części ich arsenału nuklearnego. Jak bowiem wiemy, jednym z postulatów przedstawionych przez Moskwę w ubiegłym tygodniu podczas rozmów dotyczących nowej architektury bezpieczeństwa w Europie było ograniczenie możliwości rozszerzania francuskiego i brytyjskiego parasola nuklearnego na państwa europejskie. Pozostawmy na boku kwestię wiarygodności tych gwarancji, a więc pytania: czy Francuzi byliby gotowi narazić Paryż w obronie Warszawy.

REKLAMA
Reklama

Tutaj znów musimy postawić pytanie: kto, jeśli nie USA, dysponuje największymi możliwościami wywierania presji na europejskich sojuszników? Kto, jeśli nie Waszyngton, byłby w stanie przekonać Paryż i Londyn do ograniczenia swoich ambicji nuklearnych w Europie w imię „zachowania pokoju i stabilności na kontynencie”?

W takim wypadku Amerykanie mogliby zaoferować Rosjanom ustępstwo, które z pozoru nie wymagałoby od nich rezygnacji z własnych zdolności militarnych, a jednocześnie miałoby istotne znaczenie dla Moskwy. Problem polega na tym, że cenę za takie porozumienie zapłaciłyby przede wszystkim państwa europejskie.

W rozważaniach o nowej, trójstronnej równowadze nuklearnej znaczenia nabiera jeszcze jedna kwestia, szczególnie istotna dla bezpieczeństwa Polski. Przyjęcie w przyszłym porozumieniu modelu limitów wzorowanego na traktacie New START byłoby dla Polski podwójnie niekorzystne.

Traktat New START w swoim dotychczasowym kształcie ograniczał bowiem wyłącznie strategiczną broń jądrową. Niestrategiczna broń jądrowa pozostawała poza zakresem porozumienia. Różnica między tymi kategoriami nie sprowadza się do siły rażenia głowic, lecz dotyczy środków przenoszenia. Do strategicznych środków zalicza się międzykontynentalne pociski balistyczne, pociski balistyczne wystrzeliwane z okrętów podwodnych oraz bombowce strategiczne. Z kolei broń niestrategiczna obejmuje między innymi głowice przenoszone przez systemy krótszego zasięgu, takie jak rosyjski system Iskander, ale też jądrową amunicję artyleryjską.

REKLAMA
Reklama

W tym miejscu pojawia się zasadniczy problem z perspektywy bezpieczeństwa całej wschodniej flanki NATO. Nawet gdyby trzy mocarstwa porozumiały się w sprawie daleko idącej redukcji swoich arsenałów strategicznych, nie oznaczałoby to automatycznie ograniczenia rosyjskiej broni przeznaczonej do użycia w pobliżu granic Rosji. Moskwa mogłaby zatem redukować swój potencjał strategiczny, zachowując nieograniczony arsenał przygotowywany na państwa wschodniej flanki NATO.

Postrzeganie szczytu w Shenzhen jako „nowej Jałty” jest więc przedwczesne. Nie doszło przecież do podziału świata na strefy wpływów ani do ustanowienia nowego ładu międzynarodowego. Trudno zresztą wyobrazić sobie, aby na taki podział bez sprzeciwu zgodziły się Indie, Brazylia, Turcja czy państwa europejskie. Nie oznacza to jednak, że ewentualne porozumienie trzech mocarstw nie mogłoby z czasem przynieść konsekwencji przypominających te, które znamy z historii. W miarę pogłębiania się międzynarodowego chaosu Waszyngton, Pekin i Moskwa mogą dążyć do wzajemnego uznania określonych czerwonych linii, chroniąc w ten sposób swoje „prawa nabyte” i ograniczając ryzyko bezpośredniej konfrontacji.

Trump w Chinach, jego ludzie w Berlinie. Skoordynowana akcja z udziałem Polski

Źródło: Zero.pl
Wojciech J. Kittel
Wojciech J. KittelAnalityk think tanku Strategy and Future oraz współpracownik magazynu „Układ Sił”. Zajmuje się strategią oraz analizą zmian na współczesnym polu walki - autor zewnętrzny
REKLAMA
Reklama