Skąd ten spór
Przez dwa stulecia psychiatria oznaczała duży szpital psychiatryczny lokowany na obrzeżach miasta. Mury były jego elementem tożsamości. Okazało się, że nie są to wyłącznie mury z cegły, ale symboliczne mury w systemie ochrony zdrowia psychicznego. Ta bariera powodowała, że leczenie odbywało się zwykle daleko od domu. Policzono na świecie koszty takiego leczenia i jego efektywność.
Europa odchodzi od tego modelu od kilkudziesięciu lat. Włochy w 1978 r. uchwaliły ustawę, która rozpoczęła transformację szpitali psychiatrycznych w mniejsze, lokalne struktury z mocnym akcentem na pracę w środowisku pacjenta. W chorobach psychicznych powrót do pracy czy relacji staje się kluczowy, a izolacja w szpitalu, choć czasami potrzebna i konieczna jako element procesu leczenia, nie może być głównym wydatkiem państwa. Włochom zajęło to dwadzieścia lat. Światowa Organizacja Zdrowia w październiku tego roku znów wezwała państwa, żeby przesuwały pieniądze ze szpitali do opieki w środowisku. Przy okazji podała, że w pełni zrobiło to 9 proc. analizowanych krajów.
Ciało dziecka do lodówki. Jest decyzja: „rażące naruszenie prawa pacjentki”
Szpital nie zniknie i nie powinien. Ma być ostatnim, a nie pierwszym miejscem pomocy. Polska sprawdza to od lipca 2018 r. w pilotażu centrów zdrowia psychicznego. Centrum odpowiada za wszystkich dorosłych mieszkańców swojego terenu. Ma punkt, do którego przychodzi się bez skierowania, poradnię, oddział dzienny, zespół jeżdżący do domów i oddział szpitalny. Pilotaż właśnie przedłużono do 30 czerwca 2027 r. To już któreś przedłużenie z rzędu, ale tym razem jest na co czekać, bo przepisy „po pilotażu” leżą na stole i są po kolei przyjmowane przez Ministerstwo Zdrowia. I to one zdecydują, co z tych ośmiu lat zostanie dla nas w ochronie zdrowia psychicznego.
Ziemniaki, kotlety i łóżko Prokrustesa
Fundusz od lat kupuje składniki, a nie obiad. Płaci osobno za wizytę, za poradę, za dobę w szpitalu psychiatrycznym czy na oddziale psychiatrycznym szpitala powiatowego lub miejskiego. Nie płaci za to, żeby człowiek wyzdrowiał, wrócił do swoich bliskich i do pracy. Gdyby tak finansować straż pożarną, dostawałaby pieniądze za każdy wyjazd do pożaru. Straż, która pożarom zapobiega, zbankrutowałaby pierwsza.
Pilotaż próbował inaczej. Centrum dostawało stałą kwotę na mieszkańca i samo decydowało, czy wydać ją na łóżko, czy na wizytę w domu. Mniej hospitalizacji oznaczało więcej pieniędzy na leczenie blisko ludzi. Ten model ma słabość i mówię to wprost: straż opłacana ryczałtem może nie wyjeżdżać wcale. Fundusz ma rację, że stałą kwotę trzeba rozliczać z efektów. Tyle że zamiast rozliczać efekty, wraca do kupowania składników.
Koncerny walczą o refundację leków na otyłość. Aktywnie lobbują w Sejmie
Jest jeszcze łóżko Prokrustesa. Rozbójnik z greckiego mitu kładł podróżnych na jednym łożu. Za krótkich rozciągał, a za długich obcinał nogi. Projekt robi z centrami to samo. Regiony w Polsce różnią się liczbą łóżek, kadrą, odległościami i tym, co przez osiem lat zbudowały. Poza tym różnią się potrzebami zdrowotnymi. Z innymi mierzy się CZP pracujące w powiecie hajnowskim, siemiatyckim i bielskim w województwie podlaskim, a z innymi w powiecie piaseczyńskim w województwie mazowieckim. To zupełnie nieporównywalne obszary działania centrów.
Standaryzacja jest potrzebna, tylko w innym miejscu. Pacjent w każdym powiecie ma mieć gwarancję tej samej ścieżki opieki: wie, gdzie przyjść, jak szybko dostanie pomoc i kto za niego odpowiada. Sposób pracy trzeba zostawić centrum, bo ono ma działać na rzecz swojej społeczności lokalnej, a nie pod wymiar jednego łoża. Powinniśmy sprawdzać, na ile centrum odpowiada na potrzeby mieszkańców, jeżeli już chcemy wdrażać jakąkolwiek odpowiedzialność terytorialną.
Trzy liczby
Świadczenia dla pacjentów w centrum zdrowia psychicznego mają swoje wagi punktowe. Cena jednego punktu to 1 zł. Nic w tym może dziwnego nie ma, ale liczba punktów za poszczególne elementy działania centrum zdrowia psychicznego mówi o tym, co jest ważne dla decydentów z MZ i NFZ i ile są w stanie zagwarantować w budżecie ochrony zdrowia na leczenie psychiatryczne.
Narodowy Fundusz Zdrowia podał w projekcie zarządzenia, że za hospitalizację da 750 punktów (zł), za odpowiedzialność za mieszkańców 44 punkty (zł). Resztę centrum ma zarobić liczbą świadczeń udzielonych pacjentowi: od 208 do 27 272 zł na osobę rocznie oraz +/- 5 proc. za spełnienie kilku wskaźników jakości. Do tej pory centrum zdrowia psychicznego dostawało za całość leczenia i odpowiedzialność za dany obszar około 165 zł. Teraz to leczenie zostaje rozbite na kilka zakresów i jest inaczej finansowane. Do tej pory, przynajmniej teoretycznie, centrum mogło przesunąć kwoty z leczenia szpitalnego na usługi bliżej pacjenta. Niektóre centra rzeczywiście robiły tutaj wielką zmianę w terenie. Teraz ta symboliczna złotówka zostaje przyspawana do łóżka i do liczby wizyt w gabinecie.
Szpital błaga o ziemniaki i cebulę, lekarze zarabiają krocie, a minister tańczy kankana
Oddaję projektowi sprawiedliwość. Ogranicza liczbę łóżek, za które Fundusz zapłaci, i skraca pełną odpłatność za dobę szpitalną do 17 dni pobytu. Potem stawka spada o połowę. Dziś pełna stawka przysługuje nawet przez 70 dni, zależnie od rozpoznania. Długie leżenie przestanie się więc opłacać. Zacznie się opłacać co innego: dużo krótkich przyjęć. Pacjent wypisany po dwóch tygodniach i przyjęty ponownie za miesiąc jest dla budżetu oddziału lepszy niż pacjent, do którego zespół jeździ do domu. Widzicie Państwo tę pokusę?
Trzecia liczba to zero. O tym, kto poprowadzi centrum, rozstrzygnie konkurs na punkty. Za etaty jest 37 punktów, za oddział i jego wyposażenie co najmniej 13. Za zespół leczenia środowiskowego, wizyty domowe i pracę asystenta zdrowienia, czyli człowieka, który sam przeszedł kryzys psychiczny, nie ma nic. W tym samym rozporządzeniu dotyczącym oceny ofert składanych przez placówki medyczne w psychiatrii dzieci za rozwijanie opieki środowiskowej (wizyty domowe) można otrzymać do 10 punktów. Da się? Da się. Dla dorosłych nikt tego nie zapisał.
Czy łącznie pieniędzy będzie mniej, tego z projektu nie da się wyliczyć i takiej tezy nie stawiam. Ministerstwo Zdrowia zapowiadało wzrost nakładów. Piszę o tym, czy tak opisany w zarządzeniu strumień finansowania świadczeń ma szansę utrzymać rozwój opieki środowiskowej.
Lekarzy-milionerów więcej niż szacował rząd. „Kto właściwie zarządza tym systemem?”
Kto to odczuje
W pilotażu działa 26 centrów bez własnego oddziału szpitalnego. Według publicznego rejestru odpowiadają za tworzenie systemu leczenia dla około 2,8 mln dorosłych. Łóżka na ogólnych zasadach zapewniał im dotąd szpital zgodnie z planami ratownictwa medycznego. Za leczenie tych mieszkańców, bez żadnego wpływu i informacji, centrum płaciło według stawek określonych przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Projekt tę możliwość zamyka. I w takiej formie, w jakiej było to robione w pilotażu, rzeczywiście nie miało racji funkcjonowania w ogólnych warunkach umów. Ale… zaproponowane przepisy dotyczące zabezpieczenia leczenia całodobowego w psychiatrii wymagają, aby szpital jako podwykonawca danego centrum rezygnował z własnej umowy z NFZ. Z perspektywy szpitala jest to jednak dość nietypowa sytuacja. Centrum ma odpowiadać za pacjenta, ale nie dostaje narzędzia, żeby zapewnić mu łóżko. Szpital ma to łóżko udostępnić, ale ryzykuje własnym kontraktem. Który dyrektor szpitala to podpisze?
W takiej sytuacji znajdują się mieszkańcy, a jest ich ponad 60 tys., leczeni w tych centrach z powiatów wielickiego, limanowskiego, piaseczyńskiego, tczewskiego, wodzisławskiego, mikołowskiego, przeworskiego, krasnostawskiego, strzelińskiego, wągrowieckiego i kędzierzyńsko-kozielskiego. Dotyczy to też Zabrza, Jastrzębia-Zdroju, Jeleniej Góry, Konina, warszawskiej Ochoty, wrocławskiej Fabrycznej oraz części Lublina i Białegostoku. Nie twierdzę, że te centra znikną. Twierdzę, że o ich losie zdecyduje ktoś inny niż ich pacjenci i ich wyniki.
To nie jest spór dyrektorów. Szpital psychiatryczny potrzebuje szpitala ogólnego, mały oddział potrzebuje dużego, a centrum bez oddziału potrzebuje łóżek. Takie sieci powstają latami, z rozmów i zaufania. Konkurs na centra w takiej formule, w której sąsiad staje się rywalem, niszczy je w jeden sezon. Wprowadzanie takiego rozwiązania prawnego, w którym jedne podmioty lecznicze, już działające, zależą w sposób bezwzględny od innych podmiotów leczniczych w tym samym konkursie o kontrakt NFZ, wprowadza destrukcję w kruchym obszarze koordynacji leczenia, np. pomiędzy szpitalem a nie-szpitalem w opiece psychiatrycznej.
Co da się poprawić
Uwagi do projektu Fundusz przyjmuje do 23 listopada, a pilotaż trwa do końca czerwca. Czas więc jest. Moja rekomendacja to trzy poprawki.
- Szpital powinien móc przeznaczyć dla centrum część łóżek, tak jak w pilotażu, z możliwością bezpośredniej umowy na zabezpieczenie leczenia dla danych mieszkańców tam, gdzie szpitala nie ma na miejscu i działa już centrum zdrowia psychicznego. Daje to poczucie bezpieczeństwa, co jest gwarantem rozwoju i „pójścia dalej”. Mamy teraz czas, możemy to zmienić. Tym bardziej że postulaty z tym związane są zgłaszane od czterech lat.
- Opieka środowiskowa powinna być premiowana i dawać punkty przewagi w konkursie na centrum zdrowia psychicznego. Usługi w miejscu zamieszkania pacjenta oraz koordynacja z innymi placówkami pomocowymi są sednem deinstytucjonalizacji na poziomie społeczności, w której żyjemy.
- Stała kwota na mieszkańca powinna być wyższa i rozliczana z ciągłości leczenia od pierwszego roku, a nie od 2029 r. Jeżeli ryczałt ma mieć sens, to powinien sięgać 67 proc. kwoty umownej, czyli środków, jakimi dysponuje NFZ na leczenie danej społeczności lokalnej. Wymaga to określenia przede wszystkim wskaźników jakościowych. Jest ich kilka w propozycji NFZ, ale trudno mi określić, w jaki sposób mają zmieniać system opieki. Drugą sprawą jest standard opieki, gdzie w psychiatrii środowiskowej trudno finansować go odpłatnościami za procedury. Jest projekt, ale wymaga odpowiedniego finansowania.
Pół miliona dla dyrektora, ciało dziecka do lodówki. Horror w Suwałkach
Na centrach reforma się nie kończy. Wciąż brakuje leczenia specjalistycznego dla najtrudniejszych przypadków i połączenia psychiatrii z pomocą społeczną. Tym bardziej nie warto psuć tego, co już działa. Dobra psychiatria potrzebuje dobrych lekarzy, psychologów, terapeutów i pielęgniarek. Potrzebuje też finansów, które nie traktują leczenia jak taśmy produkcyjnej. Po ośmiu latach pilotażu mamy model, którego inni mogliby się od nas uczyć. Przedłużenie do czerwca daje pół roku, żeby go nie zmarnować, a nie pół roku na przeczekanie.


