Reklama
Kraj

Tykające beczki. Wszyscy zapłacimy za to miliardy złotych

Setki nielegalnych bomb ekologicznych rozsianych po całym kraju, setki pożarów rocznie i miliardy złotych, które wyparują z naszych kieszeni. Polska w ekspresowym tempie skopiowała najgorsze wzorce włoskiej mafii śmieciowej, stając się ulubionym wysypiskiem Europy. Państwo udaje, że ma sytuację pod kontrolą, ale czas na rozbrojenie tych tykających beczek właśnie się kończy.

Mariusz Czop
Opinia autorstwa: Mariusz Czop
Dzisiaj 17:32
14 min
Usuwanie nielegalnie podrzuconych odpadów może kosztować Polskę miliardy złotych, a rachunek najczęściej spada na samorządy i podatników (fot. Shutterstock / Magnific)

Z ziemi włoskiej do Polski

Kampania, okolice Neapolu i Caserty. Przez dekady zakopywano tu na polach toksyczne odpady, a część z nich palono, od czego region dostał nazwę Terra dei Fuochi, czyli Ziemia Ognisk. Spopularyzował ją znany włoski dziennikarz Roberto Saviano, który użył tego określenia jako tytułu rozdziału w książce „Gomorra”, opisując, jak mafia od lat zarabia ogromne pieniądze na nielegalnym pozbywaniu się toksycznych odpadów. Włoskie władze wskazują na Camorrę jako organizację kontrolującą sektor odpadowy w południowych Włoszech. Mieszkańcy płacą za to swoim zdrowiem – częściej chorują i trafiają do szpitali. W 2025 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że państwo zbyt długo nie reagowało na ten problem, i dał rządowi dwa lata na podjęcie skutecznych działań.

Skala tego nielegalnego biznesu robi wrażenie i może zapewniać mafii nawet większe zyski niż handel narkotykami. Według raportu „Ecomafia 2026” organizacji Legambiente nielegalny rynek odpadów we Włoszech osiągnął w 2025 r. rekordowe obroty na poziomie 11,5 mld euro. Dysponując tak ogromnymi środkami, mafia nie tylko zakopuje i podpala odpady, ale też skupuje ziemię, którą potem wynajmuje pod nielegalne składowiska. Pomimo zaostrzenia przepisów karnych jej obroty ciągle rosną, podobnie jak liczba przestępstw i wykroczeń przeciwko środowisku. Paradoksalnie interes napędza modny trend gospodarki obiegu zamkniętego (GOZ), w ramach którego nieuczciwe biznesy korzystają nawet z dofinansowań ze środków unijnych.

Toksyczne składowisko koło bazy wojskowej nadal bez realnej ochrony [INTERWENCJA ZERO]

REKLAMA
Reklama

Polska na pewno nie jest Kampanią i nic nie wskazuje na to, by za naszymi problemami z odpadami stała włoska mafia. Mechanizm jest jednak zadziwiająco podobny – co być może nikogo nie powinno dziwić, gdyż, jak wiadomo, Polacy lubią wzorować się na Włochach. Nieuczciwe firmy biorą pieniądze za utylizację, a odpady trafiają do starej hali upadłego PRL-owskiego zakładu, na plac lub w zrujnowane zabudowania po PGR-ze, do żwirowni, cegielni czy na położoną na odludziu dzierżawioną działkę. Są to najczęściej beczki i tysiąclitrowe mauzery z farbami, kwasami, lakierami i odpadami rafineryjnymi, ale też niepozorne odpady stałe, wyglądające jak zwykła ziemia. Dzierżawcą bywa spółka-słup, która po kilku miesiącach znika, a właściciel gruntu – prywatny albo publiczny – zostaje z ogromnym problemem.

Ile ich jest?

Dokładnej liczby miejsc, gdzie podrzucono niebezpieczne odpady, nie znamy. Ministerstwo Klimatu i Środowiska wspomina o około 400 takich obiektach, inne szacunki mówią nawet o dwukrotnie większej skali. Resort kilka lat temu przeprowadził inwentaryzację 311 miejsc nielegalnego gromadzenia odpadów i wskazał te najbardziej zagrażające życiu. Pełna lista nie jest jednak publiczna, gdyż ministerstwo powołuje się na rzekome zagrożenie bezpieczeństwa publicznego. Mieszkańcy często nawet nie wiedzą, co leży za płotem sąsiada, mimo że może to stanowić śmiertelne niebezpieczeństwo.

REKLAMA
Reklama

Zatruwają, zarabiają i znikają. Rachunek płacimy wszyscy

Zjawisko podrzucania odpadów nasiliło się po 2018 r., gdy Chiny przestały przyjmować 24 rodzaje trudnych do przetworzenia śmieci, a ich strumień musiał popłynąć gdzie indziej. Niestety wiele wskazuje na to, że trafił do najsłabszego ogniwa, za jakie uchodzi Polska – kraje mające sprawniejsze służby ochrony środowiska i organy ścigania lepiej radzą sobie z tym problemem. Ostatnio jednak media opisywały przypadek z Wielkiej Brytanii, gdzie rolnik przyjechał na wizytację swojego pola kukurydzy przed jej zbiorem na kiszonkę i odkrył na nim nielegalne składowisko. Koszt wywozu i utylizacji to prawie 350 tys. funtów, czyli blisko 2 mln zł. Czy to dowód na upadek Wielkiej Brytanii, czy raczej na rosnącą bezczelność przestępców odpadowych – niech każdy odpowie sobie sam.

Najtaniej puścić z dymem

Największym zagrożeniem dla ludzi i środowiska jest pożar odpadów – scenariusz doskonale znany zarówno z Włoch, jak i z Polski. Według NIK w latach 2017–2022 w Polsce wystąpiły aż 754 pożary miejsc gromadzenia odpadów (w tym nielegalnych). Straż pożarna odnotowała 747 takich zdarzeń w latach 2018–2023. Nie każde z nich to podpalenie, bo hałdy śmieci potrafią ulec samozapłonowi, a statystyki obejmują też legalne instalacje. Trudno jednak wytłumaczyć, czemu składowiska płonęły tak masowo i dlaczego ich operatorzy nie potrafią zapobiegać samozapłonom, które w ogóle nie powinny mieć miejsca.

Wyroki za podpalenia są bardzo rzadkie. Dotychczas sądy skazały dwóch mężczyzn za pożar w Trzebini oraz dwóch za podpalenie w Nowinach koło Kielc (w tym drugim przypadku skazano również osobę odpowiedzialną za niewłaściwe składowanie odpadów). W mediach pojawiały się też informacje, że w Zgierzu i Wszedzieniu mogło dojść do celowych podpaleń w celu pozbycia się towaru. W przypadku Zgierza jest to szczególnie prawdopodobne, bo ogień pojawiał się tam kilkakrotnie.

REKLAMA
Reklama

Puszczenie odpadów z dymem to dla sprawców rozwiązanie idealne: śmieci i potencjalne dowody znikają, a przestępcy oszczędzają fortunę na kosztach legalnej utylizacji. To, że mieszkańców zatruwa toksyczny dym i dochodzi do potężnego skażenia wód powierzchniowych, podziemnych oraz gleby, kompletnie ich nie interesuje.

TSUE oddalił wszystkie skargi Polski na pakiet „Gotowi na 55”

Rogowiec: megabomba pod największą elektrownią

Najgłośniejszy przykład znajduje się w Rogowcu koło Bełchatowa, tuż obok Elektrowni Bełchatów. Na ogromnym placu w sąsiedztwie największej w Europie elektrowni konwencjonalnej składowano według wstępnych szacunków około 50 tys. pojemników z chemikaliami. Historia zaczęła się niewinnie. W 2017 r. działalność rozpoczęła tam firma o dźwięcznej nazwie Plastiks, która zapowiedziała budowę linii do regranulacji tworzyw sztucznych. Starostwo wydało zezwolenie na zbieranie odpadów, ale kontrole wykazały, że trafiają tam głównie substancje niedozwolone. Procedury ciągnęły się latami, a beczek przybywało.

Latem 2022 r. zagrożenie przestało być teoretyczne. W czasie upałów doszło do wycieku z beczek i mauzerów, a według świadków część pojemników eksplodowała i spadła z najwyższych rzędów. Dwukrotnie interweniowała straż pożarna. Rzecznik straży uspokajał, że mierniki nie wykazały niebezpiecznych substancji w powietrzu, a teren wycieków jest wybetonowany. Pracownicy sąsiednich spółek relacjonowali jednak, że mieli trudności z oddychaniem i piekły ich oczy, a jedna z firm przeniosła załogę z dala od składowiska.

REKLAMA
Reklama

Wojna o rezerwaty. O przyrodę chodzi najmniej

Oczywiste jest, że nikt nie chce sprzątać: starostwo i marszałek spierali się o to miesiącami. Naczelny Sąd Administracyjny wreszcie wskazał marszałka województwa łódzkiego jako organ odpowiedzialny, ale samorząd nie ma wystarczających środków na uprzątnięcie terenu – koszty są szacowane na nawet 700 mln zł. Na razie za kwotę 25 mln zł usuniętych zostanie zaledwie 4 tys. ton. Marszałek płaci, ale zapowiada pozew i próbę odzyskania tych pieniędzy od bliżej niesprecyzowanego organu państwa. W tej sprawie na pewno nie zabraknie więc pracy dla prawników.

Wszystko wskazuje na to, że w Rogowcu jeszcze przez długie lata dziesiątki tysięcy pojemników z toksycznymi cieczami – w tym łatwopalnymi – będą stać tuż obok obiektu o kluczowym znaczeniu dla polskiej energetyki. Czy pożar wymusiłby ewakuację, a może nawet ograniczenie pracy elektrowni? Nikt publicznie nigdy na to nie odpowiedział. Taką analizę powinni przedstawić operator, służby i wojewoda, zanim rachunek za zwłokę zapłacimy wszyscy.

Pogorzeliska też są problemem

Po pożarze problem zmienia formę: spalone odpady i skażona woda gaśnicza spływają do potoków i rzek, ale też wsiąkają w ziemię. Taki przypadek miał miejsce w maju 2024 r. w Siemianowicach Śląskich, gdzie w trakcie wielogodzinnej akcji gaśniczej ogromne ilości wody wymieszanej z koktajlem chemikaliów przedostały się do Brynicy, a dalej popłynęły do Przemszy i Wisły. W mediach społecznościowych publikowano filmy, na których woda w dużych rzekach była czerwona i silnie spieniona. Chyba po raz pierwszy w historii Polski RCB rozesłało alerty o zakazie zbliżania się do tych rzek, kąpieli, pojenia zwierząt i połowu ryb.

REKLAMA
Reklama

Przypadek ten odbił się szerokim echem wśród specjalistów, bo składowisko w Siemianowicach znajdowało się pod zwiększonym nadzorem organów ochrony środowiska i rzekomo analizowano wcześniej scenariusz reagowania na wypadek pożaru. Brakuje danych o tym, jak rozwiązano problem innych pogorzelisk, ale można założyć, że wielu z nich nie tylko nie posprzątano prawidłowo, lecz nawet rzetelnie nie zbadano.

Rewolucja w recyklingu czy logistyczny koszmar? Polacy ocenili system kaucyjny

Gdzie są winni?

Najbardziej bulwersuje to, kto ostatecznie płaci. W wielu przypadkach nie udało się zidentyfikować właściciela odpadów albo egzekucja okazała się bezskuteczna, więc ciężar spadł na samorządy. Zyski z procederu są ogromne i mogą sięgać nawet kilkudziesięciu milionów złotych – w zależności od ilości podrzuconych śmieci. Napychają sobie nimi kieszenie nieuczciwi przedsiębiorcy, ale nawet po zablokowaniu ich kont bankowych odzyskiwane kwoty nie wystarczają na posprzątanie terenu czy naprawienie szkód w środowisku.

Prokuratura Regionalna w Katowicach prowadzi od siedmiu lat największe w Polsce śledztwo w sprawie tzw. mafii śmieciowej. Liczba podejrzanych cały czas rośnie – przekroczyła już 170 osób i dotyczy aż 56 nielegalnych składowisk. Prokuratura zabezpieczyła mienie podejrzanych na kwotę około 22,5 mln zł, ale to kropla w morzu potrzeb, bo koszty uprzątnięcia skutków działalności tej grupy szacuje się nawet na miliard złotych.

REKLAMA
Reklama

Skarbówka zapłaciła miliony lokalnemu biznesmenowi. Tak kupiono działkę pod kluczową inwestycję

Uczciwi przedsiębiorcy z branży odpadowej nie mają szans w starciu z mafią stosującą ceny dumpingowe. Podrzucenie odpadów zawsze będzie tańsze niż ich prawidłowa utylizacja. W ten sposób przestępcy wypychają z rynku resztki legalnej konkurencji.

Nieliczne wyroki, jakie zapadają w sprawach odpadowych, są raczej niskie – rzędu maksymalnie kilku lat więzienia – co przy ogromnych zyskach nie odstrasza przestępców. Ministerstwo Klimatu i Środowiska w maju 2026 r. informowało, że nie prowadzi odrębnych prac nad zaostrzeniem kar za nielegalne składowanie.

Urzędnicy tłumaczą się, że muszą wydawać zezwolenia umożliwiające zbieranie odpadów, bo takie mamy prawo. Trudno jednak wskazać jakiekolwiek ich aktywne działania, które miałyby ukrócić ten proceder – na przykład wprowadzenie restrykcyjnych wymogów lokalizacyjnych, obowiązku uszczelnienia podłoża, zachowania kilkusetmetrowej odległości od zabudowań czy wniesienia wielomilionowej kaucji gwarancyjnej i posiadania polisy ubezpieczeniowej na wypadek szkód lub pożaru. Nie ma nawet takich propozycji, a jedyna nowelizacja narzuciła obowiązek montażu monitoringu wizyjnego. Znane są jednak przypadki, gdy monitoring ulegał awarii lub przestępcy podstawiali pod kamery fikcyjne, sielankowe obrazki, podczas gdy hałdy mauzerów pięły się w górę.

Podatnik zawsze zapłaci

Koszty usuwania nielegalnie podrzuconych odpadów są autentycznie horrendalne. Za wywóz około 8,5 tys. ton z Mysłowic zapłacono 97,2 mln zł. W przypadku Siemianowic będzie to nawet 150 mln zł. Przy kilkuset lokalizacjach mówimy o miliardach złotych z publicznych pieniędzy. NFOŚiGW uruchomił program o wartości 500 mln zł, w którym gminy mają zapewnione pokrycie 99 proc. kosztów. Specjaliści oceniają jednak, że realizowane obecnie projekty dla kilkunastu lokalizacji to zaledwie ułamek potrzeb. Branża szacuje, że oczyszczenie całego kraju zajmie Polsce około 20–30 lat. Politycy i urzędnicy „załatwią” jakoś te pieniądze, większość podatników będzie im biła brawo i mało kto odważy się choćby zwrócić uwagę, że odbywa się to kosztem innych potrzebnych inwestycji lub dalszego zadłużania państwa i samorządów.

REKLAMA
Reklama

Podatnik zapłaci, pomimo że było wiadomo, że te rzekome biznesy odpadowe nie mają podstaw ekonomicznych i nie mają prawa być przeprowadzone uczciwie. Przecież spółki-słupy często nie miały doświadczenia w zakresie gospodarki odpadami, jeśli nie liczyć jakiegoś obrotu złomem i butelkami PET. W południowej Polsce znany jest przypadek, gdy taka spółka miała przejąć nawet ponad 100 tys. ton odpadów przemysłowych z zakładu metalurgicznego, a znalazły się one na polach uprawnych na pograniczu województw małopolskiego i świętokrzyskiego. Firmy te często oferowały stawki poniżej cen rynkowych, za które nie dało się w żaden sposób zutylizować odpadów.

Ciekawy jest tutaj przypadek legalnego składowiska w Giebni koło Inowrocławia, które miało służyć lokalnej społeczności przez 65 lat. Jak ustaliła NIK, odpady przyjmowano tam po cenach kilkukrotnie niższych niż cena rynkowa. Składowisko świetnie prosperowało i przynosiło milionowe zyski, ale wkrótce okazało się, że jest zapakowane dużo ponad normę, bo pryzma odpadów miała nie przekraczać 12 m wysokości, a stwierdzono ponad 18 m. Koszty zabezpieczenia i utylizacji nadmiarowych odpadów nawiezionych w to miejsce są szacowane nawet na miliard złotych. Na razie odwiedzają to miejsce załamujący ręce politycy, a jedyne podjęte działanie, które niestety brzmi trochę humorystycznie, to wprowadzony tam zakaz lotu dronami.

REKLAMA
Reklama

W środę kościoły zmienią kolor na czerwony. W Polsce też

Czy jest jakaś nadzieja?

Włoski przykład uczy jednego: im dłużej państwo udaje, że problemu nie ma, tym drożej i tragiczniej za niego płaci. W Polsce wciąż można tego uniknąć. Trzeba jednak opublikować mapę tych miejsc, ścigać nie tylko słupy, ale i tych, którzy za nimi stoją, oraz zadbać, by rachunek nie spadał wyłącznie na podatników. Należy też zmienić przepisy i zacząć wreszcie rozliczać urzędników oraz służby ochrony środowiska, przez których bezrefleksyjność wszyscy płacimy ciężkie pieniądze, a niektórzy – własnym zdrowiem.

Nielegalne składowiska to niestety nie jedyny ekologiczny dług, który Polska musi spłacić. Po PRL-u odziedziczyliśmy bowiem tereny skażone przez przemysł, niezabezpieczone składowiska i ekosystemy degradowane przez dziesięciolecia. Kontrole NIK wykazały, że organy administracji nie znały faktycznej skali historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi, a w dużych miastach Warszawie czy Krakowie na terenach poprzemysłowych powstawały osiedla mimo ryzyka występowania szkodliwych substancji. Na oczyszczenie tych wszystkich bomb ekologicznych też potrzebne będą miliardy złotych. Pieniędzy zawsze będzie brakować, a każda złotówka wydana na sprzątanie po przestępcach to złotówka odjęta od innych, równie pilnych czy nawet bardziej palących zadań. Dlatego walka z nielegalnymi składowiskami musi być bardziej zdecydowana. Tylko wtedy przestaniemy dokładać nowe bomby do długiej listy tych, które już mamy.

Źródło: Zero.pl
Mariusz Czop
Mariusz CzopProfesor uczelni na Wydziale Geologii, Geofizyki i Ochrony Środowiska, AGH w Krakowie. Specjalista z zakresu hydrogeologii, gospodarki wodnej i ochrony środowiska o dużym doświadczeniu i 25 letnim stażu zawodowym. Autor licznych publikacji naukowych (ok. 125) oraz opracowań badawczo- rozwojowych (ok. 400). Z sukcesem wdraża nowoczesne rozwiązania w gospodarce wodnej w innowacyjnym start-upie. Od wielu lat skutecznie wspomaga społeczne działania na rzecz ochrony środowiska i przyrody - autor zewnętrzny
REKLAMA
Reklama