Z edukacji domowej w ciągu ostatniego roku ubyło 4399 uczniów. Ilu z nich wróciło do szkoły? Tego akurat z danych, które obiegły media, się nie dowiemy. Wiemy, że według Ministerstwa Edukacji Narodowej 30 września 2026 r. w edukacji domowej było 54 788 uczniów, o 7,4 proc. mniej niż rok wcześniej. W podstawówkach i zerówkach ich liczba spadła z około 26,8 do 25,8 tys., a w szkołach ponadpodstawowych z 32,4 do 29 tys. Jeszcze w styczniu tego roku porównanie rok do roku dawało lekki wzrost, we wrześniu kierunek się odwrócił.
Wokół tych liczb zrobiło się sporo zamieszania. I jest w tym pewna ironia. Przez lata środowiska edukacji domowej z satysfakcją ogłaszały kolejne rekordy liczby uczniów. Każdy kolejny tysiąc bywał przedstawiany niemal jak zdobycie następnego skrawka terytorium w wojnie z tradycyjną szkołą. Dziś, kiedy liczby zaczęły spadać, podobną satysfakcję okazują krytycy edukacji domowej. Jedni i drudzy zdają się zapominać o rzeczy podstawowej: uczniowie nie są terytorium do zdobycia, a liczba dzieci uczących się w określony sposób nie jest miarą jakości edukacji.
Usprawiedliwienie na życzenie, czyli jak obowiązek szkolny stał się fikcją
Wnioski trzeba jednak wyciągać ostrożnie i uczciwie. Spadek o ponad cztery tysiące to wynik odejmowania dwóch stanów. W międzyczasie jedni uczniowie skończyli naukę, inni wrócili do klasy, a kolejni dopiero rozpoczęli edukację domową. Znaczenie ma też liczba uczniów ogółem. Gdyby w szkołach ponadpodstawowych ubyło ich tyle samo proporcjonalnie co w edukacji domowej, czyli około jednej dziesiątej, udział tej formy nauki by się nie zmienił. Dostępne dane GUS sugerują, że liczba wszystkich uczniów na tym etapie ogólnie zmalała. Demografia może więc tłumaczyć jakąś część spadku, ale na pewno nie całość.
Różne perspektywy instytucji i rodziców
Skąd więc zmiany? Fundacja Edukacji Domowej wskazuje między innymi na demografię, organizację nauki i perspektywę egzaminów stacjonarnych. W „Dzienniku Gazecie Prawnej” Centrum Nauczania Domowego zwraca uwagę na zmiany finansowania, Szkoła w Chmurze mówi o dojrzewaniu tej formy kształcenia, a wiceminister Katarzyna Lubnauer o rosnącej świadomości rodziców i wynikach matur w jednej z placówek. MamaDu w tytule pisze o coraz częstszych rezygnacjach, choć w samym artykule przyznaje, że statystyki nie pozwalają ustalić liczby powrotów do szkolnych ławek.
Wobec tak rozbieżnych opinii ja postanowiłem zbadać sprawę u źródła, pytając samych rodziców. Na największej facebookowej grupie poświęconej edukacji domowej zwróciłem się do tych, których dzieci wróciły do szkoły systemowej albo rozważały taki krok, z pytaniem o motywacje ich działań. Głosów było wiele, nierzadko zbliżonych.
Co się dzieje z polską szkołą? „Tyrają po 60 godzin, a my mówimy: płatki śniegu”
Jedna z matek opisała trzy różne decyzje w tym samym domu. Jedno dziecko zostało w edukacji domowej. Drugie wróciło do szkoły, bo nie odnajdywało się w samodzielnej organizacji nauki i dużo wynosiło z lekcji. Matka określiła je jako „słuchowca”. W jej opisie istotne jest to, co dziecku ułatwiało pracę. Kiedy nauczyciel objaśniał materiał, uczeń mniej musiał później nadrabiać sam. Trzecie dziecko chciało przede wszystkim być z rówieśnikami. Po miesiącu w pierwszej szkole wróciło do edukacji domowej. W drugiej trafiło na taką klasę i wychowawczynię, że dziś, jak pisze matka, chodzi do szkoły „jak na skrzydłach”.
W kilku relacjach wracała potrzeba stałego planu. Jeden z chłopców sam powiedział, że potrzebuje rytmu i powtarzalności, żeby się uczyć. Inna rodzina nie była w stanie zapewnić takiego rytmu ze względu na pracę rodziców. Dla części dzieci ważne było też to, że w klasie widują tych samych ludzi codziennie. Zajęcia dodatkowe dawały okazję do spotkań, ale jednej z matek brakowało w nich warunków do zbudowania takiej bliskości, jaką daje wspólne spędzanie kilku godzin dziennie.
Z relacji rodziców jasno widać, że sporo zależy od tego, do jakiej szkoły można pójść. Jedna z rodzin posłała młodsze dzieci do nowo otwartej szkoły blisko domu, z małymi klasami, choć starsze uczyły się w edukacji domowej. Zwracam uwagę także na rodziców, którzy sami tworzą lokalne szkoły, jakich szukali dla swoich dzieci. A czasem wystarczy, że dziecko wybierze kierunek, którego nie może realizować w dotychczasowej formule. Jeden z uczniów po klasach IV–VIII w edukacji domowej poszedł do technikum leśnego. Nie ma dla takiej szkoły alternatywy w ED.
Ile kosztuje rozszerzenie
Przy przejściu z podstawówki do liceum widzę jeszcze jedną możliwą przyczynę. Rodzic, który w podstawówce sprawnie pomagał dziecku w kilku przedmiotach, może dojść do granicy własnych kompetencji, kiedy nastolatek wybierze rozszerzenia. Sam jestem chemikiem i mogę pomóc w przygotowaniu do matury z chemii, fizyki czy matematyki. Gdyby chodziło o rozszerzoną historię czy geografię, musiałbym szukać odpowiedniego wsparcia. Jeśli dziecko potrzebuje regularnych zajęć z przedmiotów na poziomie rozszerzonym, na przestrzeni kilku lat może to oznaczać łącznie niemały wydatek. Jedna z matek wspomniała zresztą, że opłata za edukację domową razem z korepetycjami kosztowała ją więcej niż późniejsze prywatne liceum córki.
Kontrole plecaków w szkołach. Po kolejnym ataku winny będzie dyrektor?
W reportażu Dzieci w chmurze. Edukacja domowa w Polsce Iwona Dudzik sama siada do kart pracy z biologii rozszerzonej. Wybiera temat lipidów. Jedno odesłanie prowadzi do przystępnego materiału Khan Academy, inne do definicji encyklopedycznych, przez które trudno jej przebrnąć. Nauczyciel współtworzący karty mówi, że sprawdzano je pod kątem merytorycznym i zgodności z podstawą programową. Jako nauczyciel chemii widzę tu pytanie, które wykracza poza poprawność materiału. Kto zauważy, dlaczego uczeń myli dwa pojęcia, i pomoże mu przejść od rozpoznania poprawnej odpowiedzi do samodzielnego wyjaśnienia? To właśnie za taką pomoc rodzina może w końcu zacząć płacić.
Tak, wyniki matur też są częścią tej historii. Według prasowego zestawienia opublikowanego po ogłoszeniu wyników w lipcu 2026 r. maturę zdało 51,5 proc. absolwentów Szkoły w Chmurze ujętych w zestawieniu, przy wyniku krajowym 81,1 proc. W mojej ocenie to powód, żeby przyjrzeć się przygotowaniu uczniów, zwłaszcza wynikom z poszczególnych rozszerzeń, od których zależy rekrutacja na wiele kierunków studiów. W mojej dyskusji jedna z matek podała obawę o wyniki egzaminów jako główny powód wyboru szkoły stacjonarnej. Kiedy jednak patrzymy na średnią Chmury, warto pamiętać, że uczniowie zapisani do tej samej szkoły mogą przygotowywać się do matury na bardzo różne sposoby. Sama placówka zwraca uwagę na różnice w celach i sytuacji swoich maturzystów.
Rodzic kontra szkoła. Moje dziecko, moje zasady. Wasza odpowiedzialność
Kogo właściwie liczymy?
Formalnie w edukacji domowej może być dziecko, które uczy się przede wszystkim z rodzicami, nastolatek pracujący samodzielnie na platformie i uczeń, który codziennie chodzi na zajęcia do miejsca działającego jak szkoła. Ten ostatni przypadek budzi moje wątpliwości. Edukacja domowa bywa wytrychem pozwalającym organizować regularne nauczanie w miejscu, które nie ma formalnego statusu szkoły. Uczeń zdaje egzaminy klasyfikacyjne w placówce, do której jest zapisany, a na co dzień uczą go ludzie działający poza nią. Powstaje pytanie, kto odpowiada za program tych zajęć, kwalifikacje kadry i jakość nauki. Dostępne zestawienia nie mówią, ilu uczniów uczy się w ten sposób. Tym trudniej na podstawie wspólnej średniej ocenić efekty samej edukacji domowej.
Znaczenie ma też to, kto w ogóle dostaje się do ED. Jak podał DGP, w Szkole w Chmurze liczba uczniów spadła z 26,7 tys. w poprzednim roku szkolnym do około 20 tys. Przedstawiciel placówki wskazał między innymi na kilkuetapową rekrutację, w której ponad 30 proc. aplikujących rodzin nie zostaje przyjętych. To każe zapytać, ile rodzin wcześniej wchodziło w edukację domową bez pełnego rozeznania. Dudzik przypomina, że w 2020 r. Chmura promowała swobodę wyboru miejsca i czasu nauki, a w przekazie pojawiała się wizja czterech godzin pracy dziennie. Rozmówczynie autorki wspominają rodziców, którzy mylili edukację domową z lekcjami zdalnymi albo dopiero po rozpoczęciu nauki orientowali się, ile organizacji spada na rodzinę. Sama córka Dudzik nalegała na przejście do Chmury, bo uważała, że w liceum traci czas, a materiał i tak przerabia w domu. Dla niej odzyskanie tego czasu miało być konkretnym celem.
Z własnych obserwacji znam też uczniów, którzy przechodzili do edukacji domowej pod koniec przedostatniej klasy liceum, żeby w klasie maturalnej przeznaczyć więcej czasu na intensywny kurs i przygotowanie do wybranych rozszerzeń. Jeśli szkoły prowadzące edukację domową przyjmują dziś mniej osób w trakcie liceum, ten ruch może słabnąć. Wtedy liczba uczniów w ED może spaść nawet przy tej samej liczbie powrotów do szkół stacjonarnych.
A co z egzaminami online?
Szczegółowe przepisy o organizacji egzaminów klasyfikacyjnych zaczną obowiązywać 1 września 2027 r. Przy spadku odnotowanym we wrześniu 2026 r. można więc mówić o możliwym wpływie zapowiedzi i dotychczasowej praktyki szkół. Rozumiem, że perspektywa dojazdu do odległej placówki może zmienić decyzję rodziny. W mojej dyskusji odezwała się jednak również matka, która od początku wybierała egzaminy stacjonarne, także wtedy, gdy można było zdawać online. Wielu rodziców wskazywało, że głównym problemem jest dla nich samo zaliczanie dużych partii materiału naraz. Zmiana miejsca egzaminu niewiele zmienia w tym, ile uczeń musi opanować i czy po drodze ma od kogo dostać informację zwrotną.
100 mln w obligacjach na pensje nauczycieli. Dziura w budżecie Radomia
Czy zatem zmienił się trend? We wrześniu ubyło uczniów, wyraźniej w szkołach ponadpodstawowych. W mojej ocenie edukacja domowa pozostaje względnie stabilną częścią polskiej oświaty. Nadal korzysta z niej blisko 55 tys. uczniów. Przy tylu zmianach w naborze, finansowaniu i decyzjach samych rodzin ogłaszanie trwałego odwrotu albo wskazywanie jednej przyczyny spadku byłoby nieodpowiedzialne.
W historiach rodziców na pierwszy plan wysunęły się przede wszystkim zwykłe sprawy szkolne. Czy dziecko ma się od kogo uczyć? Czy ma z kim spędzać czas? Czy dostanie wsparcie, kiedy będzie mu trudno? Uczniowie szkół stacjonarnych i ich rodzice zadają sobie te same pytania. W rodzinie, o której pisałem na początku, jedno dziecko zostało w edukacji domowej, a dwoje znalazło swoje miejsce w szkole. W statystykach ta historia wygląda po prostu tak, że z edukacji domowej ubyło dwoje uczniów. Czy edukacja domowa przegrała więc dwa punkty, a szkoła tradycyjna je zdobyła? Nie. Dwoje dzieci znalazło po prostu miejsca, w których lepiej im się uczy.


