Dotyk równa się bliskość. Oto matematyka emocji, o której często zapominamy, a której ilustracją bywa poezja. W pięknej „Odzie do rąk” Haliny Poświatowskiej dłonie, „którym nieobcy ból bezsilności” zasypują „przestrzeń dzielącą istnienie od nieistnienia”. Z kolei w „Dotyku” Zbigniewa Herberta tytułowa sensacja rośnie „na skraju prawdy”. To znaczy tam, gdzie to, co wyobrażone i bezpieczne zderza się z czymś prawdziwym i bolesnym. Do takiego „zderzenia” doszło przed tygodniem w Krakowie.
Jak na ironię, współczesność zakodowała dotyk w obrazach tragedii – matek trzymających swoje dzieci na przejściach granicznych, ludzi wyciąganych za ręce spod gruzów własnych domów albo ofiar aktów nieuzasadnionej agresji uchwyconych kamerami przemysłowymi. Cyfrowy świat to miejsce bez bliskości i bez dotyku. Zarówno tego dosłownego, dzięki któremu możemy dostrzec w ludziach coś więcej niż zbiór zer i jedynek, jak i metaforycznego – sprawiającego, że nasze najszlachetniejsze emocje są budulcem wartościowego społeczeństwa.
Żeby zbliżyć się do drugiego człowieka, aby mieć baczenie na jego potrzeby, lęki, a czasem i obsesje, musimy, przynajmniej częściowo, wrócić do analogowej rzeczywistości. Paradoksalnie dziś może być to łatwiejsze niż kiedykolwiek wcześniej.
Lekcja męstwa z krakowskiego Rynku. O bohaterstwie, którego nie da się skalkulować
0,7 milimetra
Podobno obchodzimy rok życia offline – to następstwo zabawy trzepaczką do mózgu w postaci mediów społecznościowych oraz generatywnej AI. Nie są to oczywiście oficjalne obchody pod patronatem Światowej Organizacji Zdrowia. Raczej przewidywania ekspertów, komentatorów, naukowców oraz analityków trendów. Słowem, ludzi o sprzecznych interesach – czasem marketingowo-ekonomicznych, kiedy indziej humanistycznych.
W styczniu zaroiło się w polskich mediach od tekstów o potrzebie ucieczki z sieci. O wpływie „cyfrowego detoksu” na nasze zwyczaje konsumenckie; na sposób, w jaki obcujemy z kulturą; na nasze hobby oraz priorytety w spędzaniu wolnego czasu. Większość z nich wieńczyły dobre rady, swoisty przewodnik po „wylogowywaniu się do życia”. Kup sobie brulion, zacznij robić na drutach, wąchaj obicia kinowych foteli, zamiast „GTA” wybierz tryktraka. A jeśli w nocy będziesz miał problem z zaśnięciem, to nie kąp się w błękitnym świetle, tylko – za radą Krystyny Czubówny z „Dnia świra” – „weź ciepły prysznic i zrób mokry hop do łóżka”.
Ironizuję, ale spokojna głowa – jedynie po to, by pokazać, że ironia przestała być użytecznym narzędziem w opisie świata za oknem. Po pierwsze – trend powrotu do „analogowego życia” nie jest wymysłem krawaciarzy z kalkulatorami. Badania pokazują, że na detoksie jest coraz więcej młodych ludzi. Na spacery wychodzą bez telefonu, od audiobooków wolą szelest papieru, zaś w wolnych chwilach spędzają więcej czasu na „babcinych” rozrywkach – szydełkowanie is the new black. Nawet wycinając sobie funt ciała na potrzeby Instagrama, wydają się nieco ostrożniejsi, do selekcji skrawków życia podchodzą z większą uwagą.
Po drugie – czuć w tym delikatny rebeliancki zaśpiew, opozycję wobec niekorzystnego dla naszej psychiki, korporacyjnego układu. Im głębiej platformy streamingowe wciskają nas w kanapy za pomocą coraz cwańszych algorytmów, tym chętniej gromadzimy się w kinowych salach z okazji „wydarzeń”, które trzeba przeżyć wspólnie. Im odważniej wielcy wydawcy ograbiają nas z fizycznych totemów naszej pasji (w rodzaju plastikowych pudełek z grami wideo albo płyt winylowych), tym chętniej wykupujemy ich nakład z lokalnego sklepiku. Paradoks polega oczywiście na tym, że biznes „analogowy” to wciąż biznes – powiedzmy jednak, że pozostaje odpowiedzią na potrzebę „namacalnego” kontaktu ze światem. I że jest to obiektywnie lepsze dla nas jako dla istot przebodźcowanych, informacyjnie zaczadzonych, na krawędzi psychicznej wyporności.
Z tej perspektywy „rok offline” znaczy więc tyle samo co „rok dotyku”; odkrywania na nowo rozmaitości kształtów, faktur i materiałów; powrotu do wszystkiego, co możemy wyczuć pod palcami. Smartfon ma zimną i płaską powierzchnię. 0,7 milimetra – szybka o takiej grubości oddziela nas od rzeczywistości i sprawia, że każdy jej element ma bliźniaczą fakturę. Muzyka, film, książka, drugi człowiek… Choć na wszystkim, co dla nas ważne, zostawiamy tłusty odcisk palca, stymulacja innych zmysłów unaocznia jedynie deficyt dotyku.
Czy AI zastąpi nas na randce, w związku, w łóżku?
Głodni, ale bohaterscy
Jeszcze przed pandemią było słychać alarm – dotykamy się coraz mniej. Zaś „głód skóry”, czyli jednostka chorobowa, o której znaczeniu już w latach 80. ubiegłego wieku rozpisywali się psychologowie (i którą w prostej linii wywiedli z badań zoologicznych) przestaje być medyczną ciekawostką, a staje się poważnym społecznym problemem. Kiedyś ofiarami tęsknoty za dotykiem byli przede wszystkim więźniowie, pracownicy platform wiertniczych, astronauci albo latarnicy. Dziś „głodni skóry” chodzimy wszyscy.
Dotyku brakuje głównie w związkach i miłości, ale jest go również coraz mniej w zwyczajnym życiu, w rozmaitych „neutralnych” międzyludzkich układach. Uprawiamy coraz mniej seksu, coraz rzadziej podajemy sobie ręce na przywitanie, wyznaczamy za to coraz więcej fizycznych granic. Zarówno tych indywidualnych, związanych z przestrzenią osobistą, jak i w społecznej makroskali, odgradzając się coraz skuteczniej od sąsiadów i tworząc rozmaite enklawy.
Obyczajowe i kulturowe przyczyny takiego stanu rzeczy to temat na zupełnie inny tekst. Mnie interesuje raczej moment, w którym dociera do nas, że człowiek nie jest wirtualnym konstruktem, tylko oddychającym i krwawiącym ciałem; w którym z cyfrowej mgiełki zostajemy wyszarpnięci siłą – prosto w objęcia bezwzględnej, zmysłowej rzeczywistości. W którym „dotyk” staje się ideą, za którą warto podążać.
Myślę, że Kraków okazał się dla wielu z nas właśnie takim momentem. Nagle zrozumieliśmy, że „dotyk” może być bezinteresownym poklepaniem kogoś po plecach, ale też spontaniczną manifestacją empatii, troski, wiary w drugiego człowieka. Trudno postrzegać dziś inaczej obrazy ludzi skulonych i wtulonych w siebie za roletą w ciasnym sklepiku. Chirurgów „w cywilu” ratujących życie ofiarom zamachu. No i bohaterskich policjantów, którzy „dotknęli” czegoś w nas; przebili się przez politykę, media i przez ekrany. Udowodnili, że jesteśmy czymś więcej niż sumą atawizmów; że nawet instynkt samozachowawczy kotłuje się w naszej głowie z czymś znacznie szlachetniejszym.
Znicze i kwiaty w okolicy Rynku w Krakowie. Rynek został ponownie otwarty dla turystów i mieszkańców. A my mamy szansę, by – dosłownie i metaforycznie – być dziś bliżej siebie. (fot. Łukasz Gągulski / PAP)
Kogo ty masz w znajomych?
Nieprzypadkowo pokłosiem tych wydarzeń była – zauważalna głównie na poziomie naszych baniek towarzyskich, ale jednak – rejterada z sieci. Znam mnóstwo ludzi, którzy usunęli swoje kanały w mediach społecznościowych w proteście przeciw bezcelowym, pełnym agresji oraz ideologicznej naparzanki dyskusjom. Którzy, podkreślając wspomniany heroizm policjantów i przechodniów, stali się celem idiotów relatywizujących tragedię w imię politycznego interesu. „Kogo ty masz w znajomych?” – to zdanie, które widziałem najczęściej, zazwyczaj w reakcji na jakiś skandaliczny komentarz. Z tą różnicą, że następstwem zderzenia się z murem cynizmu nie było tym razem machanie miotełką w zakładce „znajomi”, tylko rezygnacja z konta.
Odpięcie się od mediów społecznościowych, ChataGPT albo YouTube’a nie jest proste – zwłaszcza że większość „poradników” utrzymana jest w konwencji „filozofii uważności” (zwanej z angielskiego mindfulness), czyli psychoterapeutycznego bajdurzenia o wglądzie we własne jestestwo. Idąc za radą specjalistów, warto jednak zastosować regułę 3xR, czyli redukcji (ograniczenia liczby śledzonych mediów, zainstalowanych aplikacji, włączonych powiadomień), rozszerzenia (czyli zwiększenia liczby punktów widzenia, zwłaszcza w kontekście rozmaitych autorytetów) oraz rutyny (czyli korzystania z sieci w stałych i ograniczonych ramach czasowych).
Dziecko terrorystą? „Bariera mentalna, którą musimy przekroczyć”
Łatwiej powiedzieć niż zrobić? Być może. Będę się jednak upierał, że okoliczności są sprzyjające. Najmłodsze pokolenie jest już na pokładzie – aktywnie szuka dróg ucieczki z sieci. A co za tym idzie – kontaktu z drugim człowiekiem. Nie potrzebujemy do tego narodowej tragedii, choć bywa i tak, że to właśnie ona przypomina nam o istnieniu drabinki społecznych priorytetów; o tym, że nawet w dobie wielkiej polaryzacji oraz wzajemnej nieufności stać nas na bliskość. Dziś, spoglądając w oczy innych ludzi, dostrzeżemy w nich nie tylko strach. Zobaczymy dumę. Aż chciałoby się poklepać kogoś po plecach. Albo uścisnąć.
