Jedną z przypadłości polityki międzynarodowej jest to, że szczegóły negocjacji prowadzonych za zamkniętymi drzwiami poznajemy w prasie po kilku dniach. Dzieje się tak, gdy temat i zakres rozmów nie zostają jasno przedstawione w oświadczeniach po zakończonych rundach rozmów.
W sytuacji przecieku do prasy możliwe są dwa scenariusze. Pierwszy to niekontrolowany wyciek informacji z ośrodka decyzyjnego, gdy urzędnicy wchodzący w skład delegacji przekazują je bez odgórnych instrukcji. Drugi to kontrolowany wyciek, czyli celowe przekazanie informacji wybranemu medium. W obu przypadkach informacja staje się narzędziem. Może służyć wywołaniu skandalu, który zakłóci negocjacje, albo oswojeniu opinii publicznej z przedmiotem rozmów i jego możliwym kształtem.
Tak też stało się po negocjacjach w Abu Zabi. Dziś, bez dywagacji wiemy, że rozmowy nie ograniczają się jedynie do kwestii zakończenia wojny na Ukrainie. Wydarzenia, które nastąpiły po rozmowach w Abu Zabi, dowodzą, że zakończenie wojny stało się kwestią techniczną, a nie pierwszoplanową. Środek ciężkości rozmów przesunął się na ustanowienie nowej europejskiej architektury bezpieczeństwa.
Znaczenie architektury bezpieczeństwa
Zanim przejdziemy do omówienia konkretnych żądań wysuwanych przez Rosjan, warto wyjaśnić, dlaczego zasady, na których ma się opierać jakakolwiek architektura bezpieczeństwa, mają tak ogromne znaczenie.
Odpowiedź jest prosta. Bezpieczeństwo jest wszystkim, a bez niego nie ma nic. Stanowi ono podstawowy warunek istnienia i rozwoju państwa. Samo w sobie nie gwarantuje dobrobytu, ale jego brak sprawia, że osiągnięcie trwałego rozwoju staje się niezwykle trudne. Trudno bowiem budować fabryki w kraju, nad którym jutro może pojawić się setka rosyjskich dronów uderzeniowych Gierań. Trudno też inwestować kapitał tam, gdzie nie ma pewności, czy za pięć lat wybudowany zakład przemysłowy będzie jeszcze tam stał.
Kapitał, podobnie jak człowiek, poszukuje bezpieczeństwa. Płynie tam, gdzie ryzyko jest najmniejsze, a warunki najbardziej stabilne. W ten sposób architektura bezpieczeństwa przestaje być wyłącznie zagadnieniem militarnym. Staje się kategorią ekonomiczną, a w konsekwencji podstawowym czynnikiem kształtującym regionalny system gospodarczy. To właśnie poziom bezpieczeństwa decyduje o tym, gdzie powstają fabryki, gdzie rozwijają się nowe technologie, dokąd napływa kapitał oraz które państwa stają się centrami gospodarczymi, a które pozostają na peryferiach.
Co dzieje się wtedy, gdy państwo nie może suwerennie decydować o własnym bezpieczeństwie, a jego los zależy od woli obcego mocarstwa? Nie musimy szukać odpowiedzi daleko. Sami tego doświadczyliśmy w latach 1944-1989, gdy Polska, jako PRL, pozostawała w sowieckiej strefie wpływów.
Rosyjskie żądania
Wyjaśniliśmy już, dlaczego kształt europejskiej architektury bezpieczeństwa ma tak istotne znaczenie. Przejdźmy więc do informacji opublikowanych przez niemiecki dziennik „Bild”, dotyczących rosyjskich żądań wobec Ukrainy oraz państw Europy Środkowej i Wschodniej.
- Ukraina musiałaby zaakceptować utratę terytoriów. Rosja zachowałaby wszystkie obecnie okupowane obszary. Dodatkowo otrzymałaby pozostałą część Donbasu, w tym tereny nadal kontrolowane przez ukraińską armię.
- Ukraina zostałaby trwale wykluczona z NATO. Musiałaby przyjąć status państwa niezaangażowanego militarnie, choć zachowałaby możliwość przystąpienia do Unii Europejskiej.
- Odessa i Mikołajów miałyby zostać zdemilitaryzowane.
- Ukraińskie porty nie mogłyby być wykorzystywane jako bazy marynarki wojennej.
- Na M. Czarnym i M. Bałtyckim ustanowiono by odrębne gwarancje swobody żeglugi, określające zasady korzystania z tych akwenów.
- Na terytorium Estonii, Łotwy i Litwy nie mogłyby znajdować się bazy wojskowe NATO.
- Finlandia musiałaby wystąpić z NATO i powrócić do statusu sprzed przystąpienia do Sojuszu.
Mołdawia zostałaby przekształcona w federację obejmującą również Naddniestrze i Gagauzję. Gdyby Kiszyniów zdecydował się przystąpić do Unii Europejskiej, oba regiony mogłyby przeprowadzić referenda niepodległościowe.
W zamian? Niewiele. Rosjanie mieli zobowiązać się do wycofania swojej broni jądrowej z Białorusi oraz zobowiązać się do nierozmieszczania na jej terytorium pocisków średniego zasięgu.
O dalej idących żądaniach Rosji poinformował „The New York Times”. Powołując się na kopię dokumentu, który Rosjanie mieli przedstawić podczas negocjacji w Abu Zabi, ujawniono, że Kreml przywołał realia zimnej wojny jako wzór przyszłego porządku bezpieczeństwa w Europie. Według rosyjskich negocjatorów to właśnie podział kontynentu na dwie strefy wpływów miałby zapewniać stabilność i ograniczać do minimum ryzyko wybuchu wojny.
Zmianą tych wstępnych ram jest jednak to, że nawet sam Kreml przyznaje potrzebę dostosowania tego modelu do współczesnych realiów. Nie powrocie do zimnowojennej kalki, lecz domaga się wycofania wojsk i baz NATO do granic Sojuszu z 1997 roku, czyli sprzed rozszerzenia o państwa Europy Środkowej i Wschodniej. Dotyczyłoby to nie tylko państw bałtyckich czy Finlandii, o których informował „Bild”, lecz przede wszystkim Polski. Ponadto Rosja domaga się wykluczenia możliwości dalszego rozszerzania NATO oraz zaprzestania aktywności wsparcia wojskowego na Ukrainie, Kaukazie Południowym i w Azji Środkowej.
Na tym jednak rosyjskie postulaty się nie kończą. Kreml chce ograniczenia europejskiego systemu odstraszania nuklearnego. Nie chodzi przy tym o amerykańskie siły nuklearne i natowski program „nuclear sharing”. Moskwa domaga się, aby Francja i Wielka Brytania zrezygnowały z możliwości objęcia innych państw swoim parasolem nuklearnym.
Próba sił
Obecne ultimatum jest powtórzeniem żądań, które Kreml przedstawił w grudniu 2021 roku. Stany Zjednoczone i państwa europejskie odrzuciły je wówczas, uznając, że Rosja nie dysponuje wystarczającą siłą, by stawiać tak daleko idące żądania. Niespełna trzy miesiące później Rosjanie powiedzieli: „Sprawdzam!”, rozpoczynając pełnoskalową wojnę na Ukrainie.
Mija niemal pięć lat wojny, a Rosjanie nadal nie zdołali militarnie podporządkować sobie Ukrainy. Nie osiągnęli swoich celów terytorialnych „specjalnej operacji wojskowej” w obwodach chersońskim, donieckim, ługańskim i zaporoskim. Mimo to na płaszczyźnie politycznej ponownie wysuwają to samo ultimatum.
Fundamentalne pytanie, które powinniśmy dziś zadać sobie w całej Europie, brzmi: czy Rosja dysponuje dzisiaj wystarczającą siłą, by żądać tak daleko idących zmian?
Wydaje się, że przy tak postawionym pytaniu wszystko sprowadza się do kwestii względnej siły militarnej. Wobec ponownego rosyjskiego „Sprawdzam!”, z pewnością ta kalkulacja będzie odgrywać decydującą rolę. Dziś jest jednak czas na tę „miękką” wersje dyplomacji. A w niej liczy się przede wszystkim sposób postrzegania rosyjskiego zagrożenia. Nie oznacza to, że stoimy już przed koniecznością zaakceptowania nowego podziału Europy. Znajdujemy się w sytuacji, w której Europa i USA w przeciwieństwie do 2021 roku, zgodziły się rozmawiać z Rosją na ten temat. Tym samym niejako uznaliśmy potrzebę zmiany.
Nowy format rozmów: E5
Nie mają tu znaczenia deklaracje kanclerza Niemiec Friedricha Merza czy szefowej unijnej dyplomacji Kaji Kallas, że „mamy już funkcjonującą architekturę bezpieczeństwa”. Z europejskiej perspektywy istotne jest to, że po nieformalnym szczycie UE w Dublinie do rozmów wyznaczono format E5: Francji, Niemiec, Wielkiej Brytanii, Włoch i Polski. Udział tych państw w kolejnej rundzie negocjacji z Rosją, której cele są nam znane, oznacza niejako legitymizację rozmów o zmianie dotychczasowego ładu.
Nawet jeśli państwa europejskie zamierzają zasiąść do stołu negocjacyjnego z Rosją i rozmawiać o jej postulatach, nie zmienia to faktu, że Europa musi odpowiedzieć sobie na fundamentalne pytanie: czy ma wystarczająco dużo siły, by przeciwstawić się temu dyktatowi? Czy jesteśmy w stanie obronić obecny europejski ład bezpieczeństwa, tak jak postrzegają go dzisiaj europejskie stolice?
Można powiedzieć, skądinąd słusznie, że przecież istnieje NATO, a jego siła w rzeczywistości opiera się na USA. To właśnie dzięki nim kontynent europejski pozostawał stabilny przez ostatnie dekady. Problem w tym, że amerykańskie gwarancje bezpieczeństwa zawodzą - amerykanie są niewiarygodni. Po raz pierwszy ujawniło się to w 2022 roku, kiedy Rosjanie - mimo ostrzeżeń o „atomowych konsekwencjach”, o których mówił ówczesny prezydent USA Joe Biden - zdecydowali się rozpocząć wojnę na Ukrainie, toczoną do dzisiaj.
Kolejny przykład przyniósł również luty, jednak tego roku. Stany Zjednoczone wraz z Izraelem, nie dysponując realistyczną teorią zwycięstwa w wojnie z Iranem, rozpoczęły III wojnę w Zatoce. Konflikt trwa już dziewiąty miesiąc i doprowadził region do faktycznej próżni bezpieczeństwa. Wobec tego, państwa Bliskiego Wschodu zaczęły poszukiwać same alternatywnych rozwiązań w celu ustanowienia regionalnej równowagi.
Amerykanie umywają ręce?
Mimo „specyficznego” sposobu, w jaki Donald Trump mówi o „wszechpotędze” amerykańskiej „hard power”, Amerykanie widzą realną strukturę spraw. Właśnie dlatego głoszą, że z Rosją trzeba się porozumieć. Pozostaje jednak pytanie: jak i czyim kosztem miałaby zostać uzgodniona nowa architektura bezpieczeństwa?
W kontekście pierwszej części tego pytania, czyli „jak”, szczególnie istotny wydaje się sobotni wpis Jareda Kushnera w mediach społecznościowych. Podsumowując tydzień mediacji, wskazał, na czym koncentrują się obecnie działania strony amerykańskiej: „(…) umożliwieniu bezpośredniego dialogu między Moskwą a partnerami europejskimi oraz przygotowaniu programu następnej rundy rozmów trójstronnych (…)”.
Słowa Kushnera można oczywiście interpretować jako zapowiedź włączenia Europejczyków do stołu negocjacyjnego. Cel udało się osiągnąć poprzez deklaracje dołączenie państw E5 do rozmów. Możliwa jest również inna interpretacja tych słów, wręcz apokaliptyczna z perspektywy obecnej architektury bezpieczeństwa w Europie.
Nie jest to przesądzone, jednak trudno uznać słowa Jareda Kushnera za przypadkowe. Jako jeden z głównych mediatorów Białego Domu, obok Steve’a Witkoffa, doskonale zdaje sobie sprawę ze znaczenia swoich publicznych wypowiedzi. Każde jego słowo czy przecinek w publikowanych przez niego komunikatach, są starannie przemyślane i mają określony cel, również ten dwuznaczny.
Dlatego tak istotna jest zapowiedź umożliwienia „bezpośredniego dialogu między Moskwą a partnerami europejskimi”. Może ona bowiem oznaczać, że Amerykanie zamierzają stopniowo umywać ręce od bezpośredniego udziału - jako strona - w negocjacjach dotyczących nowej architektury bezpieczeństwa w Europie. W takim scenariuszu rozmowy o przyszłym porządku europejskim toczyłyby się między Moskwą a stolicami europejskimi, podczas gdy USA ograniczyłyby swoją rolę do bezstronnego mediatora. W ten sposób, Waszyngton jawnie odrzuciłby obecny ład i swoje gwarancje bezpieczeństwa dla Europy - nawet pomimo stacjonowania amerykańskich wojsk na Starym Kontynencie.
Nie oznaczałoby to wyłącznie przekazania Europejczykom inicjatywy w prowadzeniu negocjacji z Rosją. W praktyce Waszyngton przerzuciłby na Europę również odpowiedzialność za ich potencjalne fiasko, w tym za sytuację, w której Rosja podjęłaby próbę siłowego narzucenia swojej wizji ładu bezpieczeństwa. Wówczas to na państwach europejskich spoczywałby ciężar przeciwstawienia się rosyjskim działaniom. Przypomnijmy, że to my znajdujemy się na zderzaku tej próby sił.
Rola Polski
Jeśli zgodnie z zapowiedziami europejskich stolic w następnej rundzie rozmów z Rosją państwa europejskie wystąpią nie w roli obserwatorów, lecz aktywnych uczestników negocjacji, znajdziemy się w zupełnie nowej rzeczywistości. Po pierwsze, będzie to potwierdzenie przez wszystkie strony, że znajdujemy się w stanie niestabilnej równowagi. Po drugie, pierwszy raz w europejskim kwintecie znajdzie się Polska jako lider regionu, którego bezpieczeństwo jest bezpośrednio zagrożone realizacją rosyjskich żądań.
W takiej sytuacji, przynajmniej w modelowym ujęciu, powinniśmy mieć najwięcej do powiedzenia. Również wtedy, gdyby negocjacje nie przebiegały po naszej myśli - powinniśmy dysponować zdolnością do wywrócenia negocjacyjnego stolika. W ten sposób moglibyśmy udowodnić, że bez naszego udziału nie ma mowy o żadnej równowadze między Europą a Rosją.
Oczywiście ujawnione w mediach rosyjskie żądania są maksymalistyczne i z polskiej perspektywy są nie do zaakceptowania w takim kształcie. Nie zmienia to jednak faktu, że dziś w Finlandii, państwach bałtyckich, Rumunii i Szwecji panuje nerwowa atmosfera. To właśnie Warszawa będzie jedynym uczestnikiem negocjacji reprezentującym perspektywę państw regionu, które łączy tożsame poczucie zagrożenia ze strony Rosji.
I tak, jeśli państwa naszego regionu są zaniepokojone, to jako jego lider powinniśmy uwzględnić ich obawy i wypracować wspólne stanowisko w ramach wschodniej flanki NATO. Oczywiście nie jesteśmy w stanie dorównać wpływom Niemiec. Jednak jako geograficzny sworzeń wschodniej flanki, mający ambicję odgrywania większej roli w regionie, musimy przeprowadzić szerokie konsultacje z tymi państwami. Wzmocniłoby to naszą pozycję w europejskim kwintecie. Aby jeszcze bardziej ją umocnić, powinniśmy zaprosić do tych konsultacji również Turcję.
W obliczu tradycyjnych mocarstw europejskich musimy występować jako samodzielny podmiot. Na rozmowy powinniśmy jechać własnym pociągiem, a nie osobnym wagonem, jak miało to miejsce wcześniej. Mamy reprezentować siebie, ale za naszym głosem musi stać głos regionu. W ten sposób buduje się pozycję odpowiadającą naszym ambicjom w kształtowaniu nowej architektury bezpieczeństwa w Europie.
Z Rosją można i należy rozmawiać, jednak z pozycji samodzielnego podmiotu, który dba o interesy regionu. Dziś mamy okazję nie tylko uczestniczyć w negocjacjach, lecz także zabiegać o poparcie dla własnych postulatów. Jednym z nich jest demilitaryzacja obwodu królewieckiego. Z punktu widzenia polskiej i regionalnej racji stanu, jest to warunek sine qua non. Bez jego spełnienia wrócimy do punktu wyjścia, ale już z osłabioną Ukrainą i silniejszą Rosją.
