- Sprawa ma precedens: już w 2002 r. Houellebecq stanął przed sądem za wypowiedzi o islamie, lecz został uniewinniony. Obecne postępowanie ponownie stawia pytanie, gdzie kończy się prawo do ostrej krytyki religii, a zaczyna odpowiedzialność karna za słowo.
- Spór dotyczy granicy między ostrzeganiem przed możliwą katastrofą społeczną a nawoływaniem do przemocy. Obrońcy pisarza przekonują, że przewidywanie nieszczęścia nie oznacza pragnienia jego nadejścia.
- Sprawa Houellebecqa otwiera szerszą debatę o wolności słowa we Francji i wykorzystywaniu postępowań sądowych do ograniczania niewygodnej krytyki – problemie, na który zwraca uwagę publicysta „Le Figaro” Omar Youssef Souleimane.
Michela Houellebecqa nie trzeba rozzuchwalać możliwością swobodnej wypowiedzi. Skwapliwie zeń korzysta od wielu dekad, właściwie od samego początku swojej zarówno literackiej, jak i medialnej działalności. Ba! Z prowokacji uczynił – mimowolnie czy z premedytacją, tego nie wiemy – swoją rację bytu po to, aby przepędzić zmorę duszącą cały intelektualny świat oraz wpuścić inne prądy na szczyty hermetycznych elit. Nie jest, rzecz jasna, pierwszym francuskim pisarzem korzystającym z podpuch, kontrowersji, wypowiedzi ostrych do tego stopnia, że z niektórych fragmentów wylewa się jad.
Na historycznej ławie oskarżonych, na której dziś zasiada Houellebecq, gościły w przeszłości same wielkie nazwiska. Gustave Flaubert musiał w 1857 r. bronić się przed zarzutem obrazy moralności publicznej i religijnej po publikacji „Pani Bovary”, choć ostatecznie został uniewinniony. Charles Baudelaire stanął przed sądem w tym samym roku za cykl „Kwiaty zła” – sześć wierszy uznano za obrazę moralności i nakazano usunąć z tomu. Émile Zola, autor słynnego artykułu „Oskarżam”, zapłacił za krytykę francuskiego establishmentu w sprawie Dreyfusa wyrokiem skazującym za zniesławienie i musiał uciekać do Anglii.
„Lalka” kinowym hitem. Raczek: Producent nie zrobił tego z kalkulacji, tylko z miłości
Michel Houellebecq i proces za słowa o islamie
Już w 2001 r, po wywiadzie dla magazynu „Lire”, Houellebecq nazwał islam „najgłupszą religią”. Wówczas cztery organizacje muzułmańskie zarzuciły mu podżeganie do nienawiści na tle religijnym. Proces zakończył się jednak w październiku 2002 r. uniewinnieniem. Sąd uznał, że choć wypowiedzi pisarza były pogardliwe i dalekie od intelektualnej subtelności, nie stanowiły kodeksowego przestępstwa.
Tym razem zaczęło się od rozmowy, która ukazała się w listopadzie 2022 r. na łamach „Front Populaire”. Michel Houellebecq, rozmawiając z filozofem Michelem Onfrayem, roztoczył wizję Francji osuwającej się w otchłań narastających konfliktów społecznych. Kreślił rapsodyczny scenariusz, w którym podporządkowanie części terytorium islamistom mogłoby wywołać falę przemocy odwetowej, tym razem wymierzonej w muzułmanów.
„Bataclany na odwrót”. Pisarz przewidywał przemoc we Francji
Użył przy tym wymownego, choć ponurego określenia: „Bataclan à rebours”, nawiązując do krwawej masakry z 13 listopada 2015 r. Przypomnijmy. Wówczas islamscy terroryści zaatakowali paryską salę koncertową Bataclan, gdzie podczas koncertu amerykańskiego zespołu Eagles of Death Metal zamordowali 90 osób, a dziesiątki kolejnych ranili. To – jak przekonywał pisarz – nie była przepowiednia podszyta życzeniem, lecz próba nakreślenia przyszłości, w której podobne akty przemocy mogłyby się wydarzyć.
Rzeczywistość dostarczyła zresztą później argumentów, że nie był to wyłącznie literacki fantazmat. Zabójstwo Aboubakara Cisségo, zasztyletowanego w kwietniu 2025 r. w meczecie w La Grand-Combe, a następnie rasistowski zamach w Trappes w październiku 2026 r. przypomniały, że przemoc wymierzona w muzułmanów nie jest abstrakcyjnym scenariuszem.
Inny ciężar gatunkowy ma natomiast fragment wywiadu poświęcony Francuzom „rdzennego pochodzenia”. Houellebecq stwierdza w nim, że ich życzeniem „nie jest to, by muzułmanie się zasymilowali, lecz by przestali ich okradać i napadać (…). Albo – co byłoby innym dobrym rozwiązaniem – żeby wyjechali”.
Nie zabrakło również w rozmowie z Michelem Onfrayem odniesienia do pojęcia „wielkiej demograficznej wymiany”. Owo grand remplacement to koncepcja spopularyzowana przez francuskiego myśliciela i pisarza Renauda Camusa, według której rdzenna ludność europejska zostanie stopniowo zastępowana przez imigrantów, przede wszystkim pochodzenia pozaeuropejskiego i wyznających islam.
To ostatnie Houellebecq traktował jako nazwę procesu, który, w jego przekonaniu, dokonuje się na naszych oczach. Warto jednak oddzielić publicystyczną diagnozę od ustaleń naukowych. Subiektywnego przekonania pisarza nie należy automatycznie utożsamiać z konsensusem demografów, tym bardziej zaś z dowodem na istnienie jakiegoś skoordynowanego planu wymiany mieszkańców Europy.
Kryzys dronowy na wschodniej flance NATO. Jak zabezpieczyć niebo?
Czy ostrzeganie przed przemocą jest nawoływaniem do niej?
W całej tej sprawie stawką jest jednak coś więcej niż demograficzna terminologia czy polityczna poprawność. Chodzi o granicę między opisywaniem możliwej katastrofy a jej wychwalaniem, między ostrzeżeniem przed przemocą a zachętą do jej stosowania. Innymi słowy: czy człowiek, który przepowiada pożar, automatycznie staje się podpalaczem?
Pełnomocnicy pisarza, Thibault de Montbrial i Louis Cailliez, w artykule opublikowanym na łamach „Le Figaro” przekonują, że w wypowiedziach ich klienta nie sposób dopatrzyć się nawoływania do przemocy, choćby wyrażonego w sposób dorozumiany.
Ich argumentacja sprowadza się do dość fundamentalnego rozróżnienia: przewidywanie nieszczęścia nie jest tym samym, co życzenie sobie jego nadejścia. Kto ostrzega przed katastrofą, niekoniecznie pragnie ją sprowadzić. Pełnomocnicy podkreślają, że Houellebecq kwestionuje zarzucany mu czyn i ubolewa nad coraz wyraźniejszą skłonnością do przenoszenia sporów intelektualnych z przestrzeni debaty publicznej na salę sądową.
Za zarzucany czyn grozi kara do roku pozbawienia wolności i 45 tys. euro grzywny. Pozostaje więc zasada, której nie powinny przesłaniać ani literacka reputacja Houellebecqa, ani jego skłonność do prowokacji: domniemanie niewinności. Nawet jeśli słowa pisarza budzą sprzeciw, oburzenie czy intelektualny niepokój, nie zwalnia to nikogo z obowiązku odróżniania kontrowersyjnej diagnozy od przestępstwa.
Istotą sprawy nie jest więc rozstrzygnięcie, czy słowa Houellebecqa zasługują na sądową rozprawę, lecz znalezienie odpowiedzi na pytanie, dlaczego jego przeciwnicy tak uparcie ciągną go przed oblicze wymiaru sprawiedliwości. Nie bez znaczenia pozostaje przy tym fakt, że francuski autor nie po raz pierwszy przekracza próg sądu. Jego literacka biografia ma bowiem również całkiem pokaźny rozdział zapisany językiem kodeksów i paragrafów.
Czy procesy sądowe mają uciszać krytyków islamu?
Zdaniem Omara Youssefa Souleimane'a, piszącego na łamach „Le Figaro”, islamiści zmienili taktykę: przegrywając batalię na polu krytyki islamu, coraz częściej występują w roli samozwańczych strażników spójności narodowej i dobrostanu muzułmanów. W tej strategii – przekonuje publicysta – nie ma większego znaczenia, czy składane przez nich skargi kończą się umorzeniem postępowania, czy uniewinnieniem osób oskarżonych.
Samo mnożenie procedur sądowych wystarcza bowiem, by wyczerpać przeciwników i skłonić ich do milczenia. Souleimane widzi w tym przewrotny mechanizm: wykorzystywanie instytucji demokratycznego państwa do obrony wizji islamu, która pozostaje z demokracją w konflikcie. Towarzyszyć temu mają, jak pisze, powtarzalne etykiety – „rasista”, „skrajna prawica” – służące nie tyle rzeczowej polemice, ile społecznemu napiętnowaniu i wykluczeniu adwersarza. To argumentacja autora „Le Figaro”, a zarazem diagnoza, którą należy czytać jako jego interpretację motywacji środowisk składających zawiadomienia, nie zaś bezspornie ustalony opis ich intencji.
Jest w tej historii pewien paradoks. Michel Houellebecq od lat opisuje świat, w którym człowiek utracił wiarę w człowieka, a społeczeństwo, pozbawione wyższych wartości, coraz bardziej przypomina bezduszną machinę. Jego bohaterowie uciekają w samotność, pożądanie, obojętność albo rozpacz. Sam pisarz zdaje się stać na skraju tego świata, z telefonem w ręku, jakby próbował dodzwonić się do ostatnich ocalałych.
Ale może właśnie dlatego tak bardzo potrzebujemy niewygodnego głosu autora „Cząstek elementarnych”. Nie po to, by przyznawać mu rację, lecz by nie dopuścić do sytuacji, w której o granicach dopuszczalnej myśli decydują samozwańczy strażnicy społecznego spokoju…
Może zainteresuje Cię również:
