
Na ludzkim strachu przed igłami zbudowała wielomiliardowe imperium. Przez lata była najgorętszym nazwiskiem Doliny Krzemowej. Dopóki Elizabeth Holmes igrała tylko z portfelami miliarderów, wiele uchodziło jej na sucho. W końcu rozpoczęła jednak zdecydowanie bardziej niebezpieczną grę.
Bo przecież nie zawsze boli. Nie zawsze dostajemy sygnał. Czasem coś chowa się sprytnie, czai do ostatniej chwili, a gdy zaatakuje – nie ma już odwrotu.
Pomimo tego badamy się stosunkowo rzadko. Głównie dlatego, że nam się nie chce. Skoro wszystko jest w porządku, nic nie ściska, to po co tracić czas? Innym kluczowym aspektem są pieniądze: badanie kosztuje, a im bardziej kompleksowe, tym droższe. Nie każdy może sobie pozwolić na regularne sprawdzanie pod kątem rozmaitych, wymyślnych chorób. Zwłaszcza w krajach takich jak USA, gdzie niewinna wizyta może skończyć się smutną diagnozą i serią dodatkowych emocji. Czytaj: rachunkiem na kilka tysięcy dolarów.
No i strach. Strach przed igłą. Z badań opublikowanych kilka lat temu przez Jennifer McLenon i Mary Rogers wynika, że ok. 30 proc. młodych dorosłych boi się igieł. Kliniczną fobię (ładniej: trypanofobię) ma od 4 do 10 proc. populacji. Badaczki wykazały, że około 16 proc. dorosłych pacjentów regularnie opóźnia, przekłada lub całkowicie unika procedur medycznych – w tym rutynowych pobrań krwi i szczepień – wyłącznie (!) ze strachu przed wkłuciem.
Na pewno, być może. Czy dokument „Zobaczysz wszystko” to najlepszy film roku?
Magiczny plaster
Elizabeth Holmes miała 19 lat, gdy wpadła na pierwszy świetny pomysł. Wykombinowała, że stworzy magiczny plaster: taki, który wystarczy przyczepić do skóry, a który sam pobierze krew, przeanalizuje ją w czasie rzeczywistym, a potem, w razie jakichkolwiek problemów, rozpocznie stosowne leczenie.
Szlachetne, piękne, choć nawet dziś, prawie ćwierć wieku później, pomysł zdaje się być co najmniej naiwny. Trzeba jednak pamiętać, że Holmes nie była jakąś przypadkową nastolatką. Nie siedziała z telefonem pod trzepakiem i nie opublikowała swoich futurystycznych wizji na jednej z grup na Facebooku. Studiowała inżynierię chemiczną na prestiżowym uniwersytecie (Stanford), dnie i noce spędzała w Dolinie Krzemowej, mówiła płynnie po mandaryńsku, zdążyła nawet założyć małą firmę, która handlowała oprogramowaniem. Nikt nie widział w niej może młodej geniuszki, za to na pewno postrzegano ją jako szalenie ambitną i bardzo zdeterminowaną. Dziwaczkę, ale z potencjałem.
Biznesowa inspiracja przyszła sama. Gdy rówieśniczki chłonęły życie w najlepsze, młoda Holmes wybłagała wakacyjny staż w Singapurze. A że przez region przechodził właśnie blady strach, nazywany wirusem SARS, to w laboratoriach naoglądała się krwi, igieł, strzykawek i wymazów.
Zaczęła zadawać pytania. Po co do jednego badania wypompowywać z człowieka aż pół szklanki krwi? Dlaczego te igły są takie grube? Wreszcie: dlaczego to wszystko tyle trwa?
Tęsknota za dotykiem. Uciekajmy z sieci, by poczuć świat
Pierwszy wniosek patentowy spisała kilka tygodni po powrocie do Kalifornii. Urządzenie miało być plastrem naszpikowanym mikroigłami. Przyklejasz na ramię, igiełki bezboleśnie muskają płyn śródmiąższowy, procesor analizuje stan organizmu, a bezprzewodowy moduł wysyła raport prosto do lekarza. Co więcej: jeśli maszyna wykryje bakterię, natychmiast zaaplikuje precyzyjnie wymierzoną dawkę antybiotyku.
Brzmi pięknie. Za pięknie. Jedna z profesorek, do których Holmes udała się z przełomowym pomysłem, szybko sprowadziła ją na ziemię: przeszkód było mnóstwo, wątpliwości jeszcze więcej, ale kluczowa dotyczyła tego, że antybiotyki podaje się przecież w gramach, nie mikrogramach. Czyli nie ma szans, by zmieścić je na tafli plasterka.
Ale tam, gdzie jedni mówią „nie da się inaczej, trzeba z tym żyć”, wielcy tego świata proszą, by potrzymać im piwo. Holmes wielka (jeszcze) nie była, ale na pewno wierzyła, że powinna być.
Wierzył w to również dziekan jej wydziału, Channing Robertson. Skusiła go wizja podboju świata nauki, pewnie w głowie liczył już zarobione miliardy. Jak opowiadał potem Rogerowi Parloffowi z „Fortune”, przez ponad trzydzieści lat zajmował się technologiami medycznymi, a mimo to nigdy nie wpadł na pomysł połączenia w jednym urządzeniu diagnostyki i dostarczania lekarstw. – Wiedziałem, że Elizabeth jest inna – wspominał.
W 2004 r. Holmes zrezygnowała ze studiów. Rodzice zgodzili się przekazać jej pieniądze odłożone na edukację, a Robertson pomógł znaleźć pierwszych inwestorów. Pod koniec roku miała już około sześciu milionów dolarów. Przedsiębiorstwo nazwała Theranos, łącząc angielskie słowa therapy i diagnosis, czyli terapia i diagnoza.
Pomysł stale ewoluował. Choć raczej zwijał się niż rozwijał: trzeba było porzucić marzenia o magicznym plastrze i skupić wokół samego badania krwi. Wciąż ważne, wciąż potrzebne, ale już nie tak spektakularne. Bardziej „nos” niż „thera”. No ale nazwy nie zmieniła.
Inspiracja: Steve Jobs
Naukowcy z Duke University i University of California w San Diego przeanalizowali swego czasu nagrania 792 mężczyzn zarządzających spółkami publicznymi. Odkryli, że prezesi z niższymi głosami kierowali większymi przedsiębiorstwami, zarabiali więcej i dłużej utrzymywali stanowiska.
Najpewniej dlatego Holmes postanowiła godzinami pracować przed lustrem nad tym, by… mówić inaczej. Efekt końcowy – niski, głęboki baryton – brzmiał momentami wręcz karykaturalnie, ale najwyraźniej spełniał rolę.
Tak jak strój. Tu inspiracja była jasna: Steve Jobs opowiadał wielokrotnie, że nie lubi marnować czasu na stanie przed lustrem i dobieranie właściwych rzeczy, więc w jego szafie były tylko czarne golfy i dżinsy. Holmes „przejęła” golfy, dżinsy zmieniła na czarne dzwony i ruszyła w świat.
Świat, który zresztą bardzo szybko podbiła.
„GTA 6” bije rekordy i wzbudza kontrowersje. „Rozumiem, że ktoś może się czuć oszukanym”
Bezużyteczny złom
Skoro nie plaster, to co? Stanęło na urządzeniu, które miało zmieścić całe laboratorium diagnostyczne w skrzynce wielkości domowego sprzętu AGD. Wystarczyło wsunąć do środka kartridż (nanotainer) z kropelką krwi wyciśniętą z opuszka palca, by po kilkudziesięciu minutach na ekranie pokazały się wyniki ponad dwustu badań – od zwykłej glukozy i cholesterolu po markery nowotworowe czy wirusa HIV. Docelowo – przekonywała Holmes – urządzenie miało stać w każdym amerykańskim domu.
Kłopot w tym, że Edison (tak został nazwany) – estetyczna, czarno-biała skrzynka przypominająca designerską drukarkę – był tak naprawdę bezużytecznym złomem. Właściwie nic nie działało w nim tak, jak powinno. Zresztą, czego dowiedzieliśmy się potem, już na etapie koncepcyjnym wiadomo było, że… nie ma prawa.
Zawodziło właściwie wszystko.
Po pierwsze: mechanika pobrania. Krew kapilarna z opuszki palca to nie to samo co krew żylna. Aby wycisnąć kroplę z palca, laborant musi go ścisnąć. A gdy to robi, dochodzi do hemolizy – pękania delikatnych erytrocytów. Do próbki dostaje się płyn międzykomórkowy oraz zanieczyszczenia z powierzchni naskórka. W rezultacie stężenie potasu, wapnia czy enzymów wątrobowych w takiej mikrokropli ma się nijak do rzeczywistego stanu organizmu pacjenta.
Po drugie: objętość. Aby wykonać na jednym aparacie kilkadziesiąt różnych testów, miniaturową próbkę z nanotainera (miniaturowej probówki o wielkości naparstka) trzeba było rozcieńczać – czasem nawet dwustukrotnie. Rozcieńczenie powodowało, że stężenie badanych antygenów czy cząsteczek spadało poniżej progu detekcji jakichkolwiek znanych nauce sensorów. Sygnał ginął w szumie.
Po trzecie: inżynieria. Wewnątrz małego Edisona panowała zbyt wysoka temperatura, generowana przez miniaturowe silniki i podzespoły elektroniczne. Ciepło degradowało enzymy i odczynniki chemiczne niezbędne do przeprowadzenia testów. Ruchome ramiona robotów montujących pipety zacinały się, a krew rozlewała się po wnętrzu maszyny, zanieczyszczając kolejne próbki.
„Naprawdę się rozpłakałem”. Następca Viggo Mortensena o nowym „Władcy Pierścieni”
Gdy w 2013 r. Theranos podpisał gigantyczne umowy komercyjne z siecią aptek Walgreens i supermarketami Safeway na otwarcie setek „Centrów Zdrowia”, Holmes stanęła pod ścianą. Szła w zaparte, że urządzenie działa, jest wydajne, słońce świeci, a zainwestowane miliony za chwilę zmienią się w miliardy. Kłopot w tym, że nie działało. A na pewno nie tak, jak powinno.
Safeway wydał 350 mln dol. na modernizację swoich sklepów pod kątem gabinetów Theranosa, a Walgreens zaczął przyjmować pacjentów w Arizonie i Kalifornii. Próbki krwi rzeczywiście pobierano z palca, pakowano do nanotainerów i… wysyłano furgonetkami do tajnego laboratorium w Palo Alto.
Tu zaczynała się największa farsa. Ponieważ Edison był w stanie wykonać zaledwie kilkanaście prostych, wybiórczych testów (i to z wątpliwą dokładnością), w piwnicy budynku ustawiono zakupione po cichu, komercyjne, wielkogabarytowe analizatory laboratoryjne firmy Siemens – ADVIA. Aby zbadać krew z nanotainerów na komercyjnym sprzęcie, inżynierowie Theranosa modyfikowali niemieckie maszyny, zmuszając je do pracy z mikropróbkami, a laboranci rozcieńczali ludzką krew solą fizjologiczną w takich proporcjach, że równie dobrze mogli w kolumnie „wynik” wpisywać losowe cyferki: szanse na trafienie byłyby podobne.
Z hukiem wyleciał z Hollywood. Depp dostał właśnie drugą szansę
Niefortunna seria
W listopadzie 2014 r. Maureen Glunz, mieszkanka Arizony, postanowiła zrobić rutynowy przegląd zdrowia w punkcie Theranosa w aptece Walgreens. Wybrała tę firmę, bo reklamy obiecywały tanie, szybkie i bezbolesne badanie krwi z palca. Niedługo później odebrała telefon od lekarki rodzinnej.
Wyniki były dramatyczne: enzymy, stężenie wapnia i wskaźniki lipidowe były na poziomach, które dość jednoznacznie sugerowały… zawał serca lub udar mózgu. Popędziła do szpitala. Spędziła cały dzień na ostrym dyżurze. Na palcach obu rąk nie da się pewnie zliczyć wszystkich badań, które zlecili lekarze. Szczęśliwie okazało się, że Maureen jest całkiem zdrowa. Żeby się o tym przekonać, musiała wydać jednak ponad trzy tysiące dolarów.
Brittany Gould była już po kilku poronieniach. Wreszcie zaszła w upragnioną ciążę. Aby upewnić się, że płód rozwija się prawidłowo, lekarz zlecił monitorowanie hormonu hCG. Test w Theranosie wykazał, że jego stężenie spadło do poziomu oznaczającego śmierć płodu. Tragiczne wieści przekazała pielęgniarka, która poleciła, by jak najszybciej odstawić leki podtrzymujące ciążę. Zrozpaczona Gould poprosiła jednak o ponowne badanie w tradycyjnym laboratorium. Wynik pokazał, że poziom hormonu rósł podręcznikowo. Ciąży nic nie zagrażało, a kobieta urodziła zdrowe dziecko – gdyby jednak posłuchała zaleceń i odstawiła leki na podstawie fałszywki z Theranosa, mogłoby być różnie. Najpewniej źle.
Russell Brand usłyszał wyrok. Spędzi ponad 10 lat w więzieniu
Erin Tompkins starała się być odpowiedzialna. Nic jej nie dolegało, ale postanowiła wydać kilkanaście dolarów na rutynowy pakiet badań. Theranos wygenerował wynik pozytywny na obecność przeciwciał HIV. Kobieta przeszła załamanie nerwowe, zawiadomiła partnera, przez kilka dni żyjąc w przekonaniu, że zawalił jej się cały świat. Dopiero powtórny test w certyfikowanym, tradycyjnym laboratorium wykluczył obecność wirusa.
A to tylko kilka z setek, a może i tysięcy przypadków.
Wielkie, niebieskie oczy
W mediach pełno jest podśmiechujek z „naiwnych miliarderów”, którzy ulegli wielkim, niebieskim oczom Holmes, pięknym słowom i jeszcze piękniejszym wizjom. Faktem jest, że Rupert Murdoch, Carlos Slim czy Betsy DeVos mogli przelać kilka, kilkadziesiąt milionów, stracić je w dobę, a potem spać jak niemowlęta. To, czego pewnie by nie przeżyli, to przegapienie nowego Jobsa. Nowego Muska. Wizjonera, który w technologicznym wyścigu wrzuca wyższy bieg i z uśmiechem na ustach ucieka konkurencji.
Sami pewnie mają się za wizjonerów, więc głupio byłoby tak oczywistego talentu nie rozpoznać. Stosunkowo niewielkim kosztem dołączyli więc do najgorętszego projektu przełomu pierwszej i drugiej dekady XXI wieku. Dziś pewnie żałują. Ale czy wyszli na głupków?
Przecież na inscenizację Holmes nabrali się wszyscy. Jako uduchowiona twarz rewolucji błyszczała na okładkach „Forbesa”, „Fortune” i każdego większego tytułu. Sama, bardzo sprytnie, urządziła sobie geriatryczny harem: w radzie nadzorczej firmy zasiadali ludzie, którzy co prawda nie mieli zielonego pojęcia o medycynie czy inżynierii chemicznej, ale otwierali wszystkie drzwi w Waszyngtonie: George Shultz (były sekretarz stanu USA za prezydentury Reagana), Henry Kissinger (ikona amerykańskiej dyplomacji i realpolitik), generał James Mattis (późniejszy sekretarz obrony w administracji Trumpa), admirał Gary Roughead, były szef senackiej komisji sił zbrojnych Sam Nunn oraz William Perry (były sekretarz obrony) legitymizowali wszelkie działania dwudziestokilkulatki.
Umiała ich podejść. Schlebiała próżności, utrzymywała w przekonaniu, że są ważni i potrzebni, karmiąc poczuciem, że wspierają projekt o znaczeniu strategicznym dla bezpieczeństwa narodowego. Żeby oddać starszym panom sprawiedliwość: nie była do końca szczera. Opowiadała bajki o analizatorach krwi montowanych w śmigłowcach ewakuacji medycznej w Afganistanie, które ratują rannych żołnierzy na polu walki. Mogli weryfikować, dopytywać? Mogli. No ale wygodniej było po prostu uwierzyć.
Nie tylko im. Stając przed kolejnymi inwestorami, Holmes manipulowała jednak nieco bardziej zręcznie: do firmowych papierków przyklejała logo Pfizera czy innych wielkich firm, dając do zrozumienia, że wszystko działa, sprawa jest poważna, a efekt końcowy to tylko kwestia czasu. I że, oczywiście, wstrząśnie światem.
Kto zagra nowego Jamesa Bonda? Wszystko o nowym filmie o agencie 007
Technologiczna wydmuszka
Nie działała sama. Za jej plecami stał o prawie dwadzieścia lat starszy Ramesh „Sunny” Balwani – oficjalnie wiceprezes i dyrektor operacyjny Theranosa, nieoficjalnie partner i kochanek Holmes. Balwani, który dorobił się milionów na bańce internetowej z przełomu wieków, pełnił w firmie rolę korporacyjnego bulteriera. Podczas gdy Holmes czarowała na salonach, w telewizji i na okładkach magazynów, on zarządzał biurem w Palo Alto.

Sunny Balwani był kochankiem Holmes i drugą najważniejszą osobą w firmie (fot. David Paul Morris / Getty Images)
I robił to w bardzo specyficzny sposób. Kontrolował, co do minuty, czas pracy, monitorował prywatne wiadomości pracowników i natychmiast wyrzucał każdego, kto ośmielił się podważyć sens prowadzonych badań. Gdy ktoś wychodził z biura przed dwudziestą, niemal na pewno mógł liczyć na maila w stylu: „Czy naprawdę nie zależy ci na ratowaniu ludzkiego życia?!”.
Kiedy laboranci próbowali tłumaczyć, że wyniki z aparatów to loteria, wrzeszczał na nich na korytarzach, oskarżając o sabotaż i brak wiary w misję. Dbał też o to, by nikt nie odważył się z jakimikolwiek wątpliwościami wychodzić na zewnątrz. Każdy zatrudniony inżynier musiał podpisać złożoną umowę o poufności (NDA), a tych, którzy po odejściu próbowali mówić prawdę, brała na celownik kancelaria Boies Schiller Flexner – dowodzona przez Davida Boiesa, jednego z najbardziej bezwzględnych prawników procesowych w Ameryce.
Pod domami młodych laborantów i sygnalistów, takich jak Erika Cheung czy Tyler Shultz (rodzony wnuk zasiadającego w radzie George’a Shultza), koczowali prywatni detektywi w autach z przyciemnianymi szybami. Prawnicy zasypywali ich pismami, grożąc wielomilionowymi odszkodowaniami. Skutecznie kupowali lata milczenia wokół faktu, że trwająca „rewolucja” jest tak naprawdę technologiczną wydmuszką.
„Znieczulenie” zawojowało polski Netflix. Po dobie jest numerem jeden
To tajemnica
Cyrk ciągnął się latami. Holmes opowiadała, że wszystko jest dobrze, idzie świetnie, a lada moment produkt trafi do masowej sprzedaży. Nikt nie mógł go dotknąć, zobaczyć, przetestować, bo to „tajemnica”. A skoro, rzekomo, robili coś dla wojska, to zasłaniali się też bezpieczeństwem narodowym. Przede wszystkim – tłumaczyła Holmes – „nie chciano, żeby ktoś podkradł im dekadę pracy”.
Ludzie się z tym pogodzili. Tak już musi być. Czekamy.
Wszystko trzymało się kupy, dopóki sprawą nie zainteresował się John Carreyrou, reporter śledczy „The Wall Street Journal”. Dostał cynk od podejrzliwego lekarza, a potem po cichu dotarł do Eriki Cheung i Tylera Shultza. Zastraszeni dwudziestolatkowie, ryzykując pozwy i bankructwo swoich rodzin, wiedzieli, że w murach siedziby ich firmy igra się z ludzkim życiem. Dali dziennikarzowi wszystko to, co mieli: maile, wyniki testów i dowody na to, że Edison jest bezużyteczny.

John Carreyrou nie przestraszył się armii prawników Theranosa (fot. Michael Loccisano / Getty Images)
Holmes była przekonana, że sprawę da się zamieść pod dywan. Zwłaszcza że przecież właściciel gazety był jednocześnie największym inwestorem Theranosa. Rupert Murdoch zachował się jednak przyzwoicie: choć kobieta pofatygowała się osobiście do jego nowojorskiego biura, grzecznie zbył wszelkie żale, tłumacząc, że „wierzy w to, że jego dziennikarze zajmą się sprawą rzetelnie”.
15 października 2015 r. tekst Carreyrou wylądował na pierwszej stronie jednego z najbardziej poczytnych amerykańskich dzienników.
Wieloletnie oszustwo
W 2018 r. amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd (SEC) oskarżyła Holmes i jej wspólnika o „masowe, wieloletnie oszustwo”, w ramach którego wyłudzili od inwestorów ponad 700 mln dol. za pomocą sfingowanych demonstracji technologicznych i kłamstw na temat przychodów spółki. Kilka miesięcy później prokuratura federalna wniosła akt oskarżenia, stawiając jej i Balwaniemu zarzuty karne dotyczące oszustw elektronicznych i spisku w celu popełnienia oszustwa. Theranos przestał istnieć – spółkę zlikwidowano, a jej aktywa wyprzedano za bezcen. Wycena spadła z 9 mld dol. do zera.
Proces Elizabeth Holmes przed sądem federalnym w San Jose w Kalifornii rozpoczął się z opóźnieniem wywołanym pandemią i jej ciążą – w międzyczasie poślubiła Williama „Billy’ego” Evansa, dziedzica sieci luksusowych hoteli.
Na sali sądowej prysł mit wizjonerki. Czarny golf został zastąpiony skromnymi, popielatymi garsonkami, złagodniał też słynny już baryton. Holmes obwiniała wszystkich dookoła, przekonując, że święcie wierzy w swoją technologię, a błędów i oszustw dopuszczali się tylko inżynierowie i laboranci. No i Balwani, którego miała być „ofiarą”. Zeznawała, że starszy partner znęcał się nad nią psychicznie, kontrolował każdy aspekt jej życia, dyktował, co ma jeść i jak się ubierać.
Prokuratorzy nie dali się jednak zwieść tej narracji. Przedstawili setki maili, zeznań świadków i sfałszowanych przez samą Holmes raportów.
Chris Brown z wyrokiem. Sąd skazał gwiazdora za napaść
W styczniu 2022 r. ława przysięgłych uznała ją za winną czterech zarzutów dotyczących oszustwa inwestorów. W listopadzie tego samego roku sędzia Edward Davila skazał ją na 11 lat i 3 miesiące pozbawienia wolności w więzieniu federalnym oraz nakazał wypłatę setek milionów dolarów odszkodowań. Balwani w osobnym procesie usłyszał jeszcze surowszy wyrok – niemal 13 lat więzienia.
30 maja 2023 r. Elizabeth Holmes przekroczyła bramę Federalnego Obozu Więziennego w Bryan w Teksasie, zamieniając czarny golf na więzienny drelich w kolorze khaki.

