
Choć zajmują mniej niż dwa proc. powierzchni naszej planety, stanowią fundament globalnego obiegu składników odżywczych i bioróżnorodności. Najnowsze badania obejmujące analizę danych z około dwóch tys. jezior pokazują, że ekosystemy te tracą swoją historyczną niezależność. Zjawisko ich postępującej synchronizacji może zachwiać stabilnością całego systemu ziemskiego.
- Badania prowadzone przez naukowców z Chińskiej Akademii Nauk wykazały, że od przełomu wieków jeziora na różnych kontynentach gwałtownie upodabniają się do siebie pod względem zachodzących w nich procesów biologicznych i chemicznych.
- Dotychczasowa różnorodność akwenów działała jak tarcza chroniąca planetę przed nagłymi kryzysami.
- Utrata tej niezależności sprawia, że zbiorniki wodne mogą wywoływać zsynchronizowane katastrofy, takie jak masowe emisje gazów cieplarnianych.
To powszechne zjawisko wyraźnie zwiększa ryzyko demencji. Aż o 40 proc.
Przez stulecia poszczególne jeziora na świecie funkcjonowały niczym odrębne, niezależne organizmy. Zmiany zachodzące w jednym zbiorniku nie przekładały się bezpośrednio na sytuację w innym, oddalonym o tysiące kilometrów.
Zespół badawczy kierowany przez profesora Zhanga Ke z Chińskiej Akademii Nauk udowodnił jednak, że ten stan odchodzi w przeszłość. Wyniki przełomowych analiz, opublikowane na łamach prestiżowego czasopisma naukowego „Proceedings of the National Academy of Sciences” (PNAS) wskazują na wyraźne przyspieszenie globalnego ujednolicania się procesów zachodzących w wodach śródlądowych.
Koniec epoki ekologicznej niezależności
Aby uchwycić skalę zachodzących przeobrażeń, naukowcy połączyli dwie potężne bazy wiedzy: wielowiekowe archiwa osadów dennych oraz ciągłe obserwacje satelitarne z ostatnich dekad. Przebadano w ten sposób łącznie około 2000 jezior rozsianych po całym globie. Zgromadzony materiał pozwolił dostrzec wyraźny punkt zwrotny, który nastąpił około 2000 r. Od tego momentu tempo synchronizacji ekosystemów jeziornych gwałtownie wzrosło, czemu towarzyszy jednoczesny spadek stopnia, w jakim poszczególne grupy zbiorników zachowują swoją odrębność.
Ten obiekt nie powinien tak przyspieszać. Nowa zagadka astronomii
W przeszłości to właśnie lokalne uwarunkowania zlewni decydowały o rytmie życia każdego akwenu. Ta naturalna niejednorodność przestrzenna, określana przez badaczy jako asynchronia, pełniła funkcję planetarnego amortyzatora. Dzięki niej skutki lokalnych zaburzeń środowiskowych były rozpraszane w czasie i przestrzeni, co chroniło globalny ekosystem przed gwałtownymi wstrząsami. Dziś ten naturalny bufor bezpieczeństwa ulega systematycznej erozji.
Od biernych obserwatorów do wzmacniaczy kryzysu
Głównym motorem napędowym tego zjawiska są odległe powiązania środowiskowe, wynikające zarówno z ekstremalnych zjawisk klimatycznych – takich jak coraz częstsze i silniejsze fale upałów – jak i rosnącej presji społeczno-ekonomicznej wywieranej przez człowieka. Czynniki te sprawiają, że dynamika procesów w wodach śródlądowych zaczyna wyrównywać się w skali całej planety.
W swoich badaniach naukowcy posłużyli się dwoma kluczowymi wskaźnikami aktywności metabolicznej jezior: biomasą fitoplanktonu oraz przejrzystością wody. Rosnąca zbieżność tych parametrów w odległych od siebie akwenach dowodzi, że również głębsze, fundamentalne procesy – takie jak obieg węgla czy dynamika różnorodności biologicznej – ulegają stopniowemu ujednoliceniu.
Jak podkreśla kierujący badaniami profesor Zhang Ke, utrata zdolności buforujących całkowicie zmienia rolę jezior w ziemskim ekosystemie. Z biernych, zróżnicowanych regionalnie układów stają się one aktywnymi wzmacniaczami globalnych zagrożeń środowiskowych. Grozi to wywołaniem gwałtownych, ogólnoświatowych impulsów – na przykład jednoczesnego uwolnienia ogromnych ilości gazów cieplarnianych do atmosfery czy wystąpienia masowych przyduch w wodach na wielu kontynentach jednocześnie.
Taki scenariusz bezpośrednio pogłębiłby potrójny kryzys planetarny, na który składają się zmiany klimatu, utrata bioróżnorodności oraz zanieczyszczenie środowiska.
Potrzeba nowego spojrzenia na zarządzanie wodami
Autorzy publikacji zwracają uwagę na istotny błąd w dotychczasowym podejściu do ochrony wód śródlądowych, który określają mianem „niedopasowania skali”. Tradycyjne modele zarządzania środowiskowego traktują jeziora niemal wyłącznie jako izolowane zasoby lokalne lub regionalne, ignorując ich powiązania w skali makro.
Zdaniem badaczy obecnie konieczna jest zmiana paradygmatu i uznanie połączonych sieci jeziornych za dynamicznie sprzężone „globalne dobro wspólne”.
Obejrzyj także: