Siłowe przejęcie pomieszczeń Trybunału Konstytucyjnego, określane przez prezesa Sądu Najwyższego jako zamach stanu, stało się przedmiotem reakcji środowiska strażackiego.
30 października 2026 r., w dniu zajęcia Trybunału, gen. Andrzej Bartkowiak, były komendant główny Państwowej Straży Pożarnej (lata 2019–2024), zamieścił na portalu X wpis: „Jako przedstawiciel Klubu Generałów i Oficerów Pożarnictwa deklaruję, że jesteśmy gotowi stanąć na każde wezwanie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jeśli wymagać tego będzie dobro i bezpieczeństwo naszej Ojczyzny. Polska zawsze była, jest i będzie dla nas najważniejsza. Służba Ojczyźnie nie kończy się wraz ze zdjęciem munduru czy przejściem w stan spoczynku. To zobowiązanie na całe życie. Niezależnie od okoliczności i politycznych podziałów pozostajemy wierni wartościom, którym poświęciliśmy lata służby. Bogu na chwałę, ludziom na pożytek, Ojczyźnie na służbę!”
W odpowiedzi na ten wpis Klubu Generałów Państwowej Straży Pożarnej Rzeczypospolitej Polskiej wystosował oświadczenie, które opublikował na Facebooku m.in. nadbryg. dr inż. Grzegorz Szyszko, zastępca komendanta głównego PSP, a w przeszłości m.in. dyrektor Zarządu Wykonawczego Związku Ochotniczych Straży Pożarnych RP. W oświadczeniu tym możemy przeczytać m.in.:
Nie zgadzamy się i nie aprobujemy, jak to ma miejsce w przypadku stanowiska A. Bartkowiaka, do poddańczego stawiania się na wezwania jakiegokolwiek polityka z wyjątkiem wezwania do ratowania życia ludzkiego i mienia (…). Formacja nie powinna być wciągana w konflikty pomiędzy organami państwa ani wykorzystywana jako argument w sporach o charakterze politycznym. Każdy funkcjonariusz ma oczywiście prawo do własnych poglądów i ocen. Nie zgadzamy się na to, aby mundur strażaka, stopień generalski, tradycje Państwowej Straży Pożarnej ani autorytet ludzi przez lata związanych z formacją były wykorzystywane do legitymizowania stanowisk politycznych.
Strażacy na wojnie z wójtem? Stawką jest coś więcej niż pieniądze
Słowa o „poddańczym stawianiu się na wezwania jakiegokolwiek polityka” to intencjonalna, niechętna interpretacja wpisu gen. Bartkowiaka, a nie rzeczywista i prawdziwa treść jego wystąpienia.
Co miał na myśli gen. Bartkowiak, wie najlepiej on sam i klub, w imieniu którego wystąpił. Ja wolę czytać jego wpis dosłownie: „Jesteśmy gotowi stanąć na każde wezwanie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, jeśli wymagać tego będzie dobro i bezpieczeństwo naszej Ojczyzny”. Co gen. Bartkowiak rozumie jako „dobro i bezpieczeństwo naszej Ojczyzny” w dobie tak ostrego konfliktu o Trybunał, można przeczytać we wpisie „Pozostajemy wierni służbie Polsce. O naszej obecności pod TK i równych zasadach debaty”, który ukazał się na stronie Klubu Generałów i Oficerów Pożarnictwa, któremu przewodzi gen. Bartkowiak.
Za niesprawiedliwe uważam polemizowanie z interpretacjami czyichś słów, które zniekształcają czyjąś wypowiedź lub coś komuś imputują.
Między rzeczywistymi słowami a ich interpretacją jest zasadnicza różnica, szczególnie w dobie różnych medialnych manipulacji, szybkości mediów społecznościowych oraz gorącej atmosfery wokół Trybunału Konstytucyjnego. Zarzucając komuś poddaństwo, trzeba się samemu zastanowić, czy przypadkiem nam samym nie brakuje odwagi, aby „wyłamać” się z obozu władzy, kiedy jego liderzy skręcają w niebezpieczne rejony zarządzania państwem. Takie milczenie może być długo zapamiętane, tak jak postawa niektórych osób podczas strajku w 1981 r. W przypadku formacji mundurowych brak odwagi to niezwykle obciążająca skaza na życiorysie.
Strażacy OSP jednak z Kartą Rodziny Mundurowej? Rząd zmienia zdanie
Apolityczność straży pożarnych
Apolityczność formacji mundurowych, w tym straży pożarnych, odgrywa ważną rolę w państwie i społeczeństwie. Do tego stopnia, że w art. 26 ust. 2 Konstytucji RP zapisano wprost jako normę prawną: „Siły Zbrojne zachowują neutralność w sprawach politycznych oraz podlegają cywilnej i demokratycznej kontroli”. Dodatkowo art. 103 ust. 2 Konstytucji mówi: „żołnierz pozostający w czynnej służbie wojskowej, funkcjonariusz policji oraz funkcjonariusz służb ochrony państwa nie mogą sprawować mandatu poselskiego”. Oczywiście prawo – jak to prawo – może podlegać i podlega różnym interpretacjom, czy to w orzecznictwie sądów i administracji, czy w nauce prawa.
Takiego zapisu w konstytucji, jak w odniesieniu do Sił Zbrojnych, nie ma wprost w odniesieniu do innych służb mundurowych. Natomiast w pragmatykach zawodowych służb mundurowych możemy odnaleźć zapisy odnoszące się do sfery zaangażowania politycznego funkcjonariuszy służb mundurowych. Zgodnie z art. 57c ust. 1 ustawy o PSP „Strażak nie może być członkiem partii politycznej. Z chwilą przyjęcia do służby ustaje dotychczasowe członkostwo strażaka w partii politycznej”. Zapisana w tym przepisie sankcja jest bardzo silna, ponieważ członkostwo w partii politycznej ustaje z mocy prawa, nawet jeżeli jest to wbrew woli zainteresowanego strażaka.
Podobne zapisy znajdują się w pragmatykach zawodowych innych służb mundurowych, np. Policji, Straży Granicznej, Służby Więziennej. W ustawie o ABW mamy nawet dalej idący zapis: „Funkcjonariusz nie może być członkiem partii politycznej ani uczestniczyć w działalności tej partii lub na jej rzecz”. Takich zapisów nie ma natomiast w ustawie o ochotniczych strażach pożarnych.
Ustawy pragmatyczne „mundurówek” nie definiują, czym jest partia polityczna, działalność polityczna czy działalność na rzecz partii politycznej. W związku z tym interpretacja tych przepisów może być różna.
W odniesieniu do art. 26 ust. 2 obecnej Konstytucji RP wypowiedział się m.in. Trybunał Konstytucyjny, o który toczy się obecnie tak dramatyczny bój: „Pojęcie neutralności Sił Zbrojnych jest wprawdzie wieloznaczne. W grę wchodzi jego rozumienie jako zasady bezstronności, niepodlegania wpływom politycznym pochodzącym z zewnątrz Sił Zbrojnych, a zwłaszcza ze strony partii politycznych. Na plan pierwszy w badanej sprawie wysuwa się jednak rozumienie neutralności Sił Zbrojnych jako obowiązku kierowania się dobrem wspólnym wszystkich obywateli nie zaś ich grup, wyrażającym się w zachowaniu niepodległego bytu państwowego, niepodzielności terytorium i nienaruszalności granic” (Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 marca 2000 r., K 26/98).
Karty Rodziny Mundurowej dla OSP nie będzie. Strażakom zostaną ochłapy
Sprawa agitacji politycznej policjanta była przedmiotem wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 11 lutego 2016 r., III SA/Lu 1108/15. Funkcjonariuszowi wytoczono postępowanie dyscyplinarne i wymierzono karę wyznaczenia na niższe stanowisko służbowe, ponieważ zarzucono mu, że: „prezentował w okresie od 3 do 24 kwietnia 2015 r. banner wyborczy kandydata na Prezydenta RP na widoku publicznym na terenie własnej posesji, przez co, jako funkcjonariusz Policji uzewnętrznił swoje preferencje polityczne, czym dopuścił się naruszenia obowiązku dbania o społeczny wizerunek Policji, jako instytucji apolitycznej”.
Sąd administracyjny uchylił to orzeczenie dyscyplinarne i wyraził taką opinię:
Funkcjonariusz pozostający w czynnej służbie nie zostaje pozbawiony wszelkich praw politycznych. Takie rozwiązanie przyjęte przez prawodawcę byłoby nieproporcjonalnym ograniczeniem podstawowych wolności obywatelskich. Specyfika służby w Policji wymaga ograniczeń w tym zakresie, nie powoduje jednak, że funkcjonariusz przestaje być obywatelem. (…) Funkcjonariusz powinien unikać takich zachowań, aczkolwiek tego rodzaju kwestia powinna być załatwiona w zwykłych relacjach służbowych poprzez zwrócenie uwagi przez przełożonego i rozmowę dyscyplinującą. Dopiero brak reakcji funkcjonariusza na działania przełożonego mógłby skutkować postawieniem zarzutów naruszenia zasad etyki służbowej. Organy nie wykazały, aby takie czynności dyscyplinujące były podejmowane wobec skarżącego przed postawieniem mu zarzutów w postępowaniu dyscyplinarnym. Ograniczenia praw politycznych odnoszą się wyłącznie do funkcjonariusza i żadną miarą nie mogą być rozciągane na członków jego rodziny. Członkowie rodziny policjanta korzystają w nieograniczonym zakresie z praw politycznych, a funkcjonariusz nie może być pociągany do odpowiedzialności za to, co robią jego pełnoletni, w pełni samodzielni członkowie rodziny. Fakt, że mąż jest funkcjonariuszem nie pozbawia żony możliwości publicznego prezentowania swoich poglądów. Co więcej, banner był wywieszony na domu prywatnym skarżącego, który pozostaje współwłasnością jego żony.
Pałac Prezydencki zaprasza na konsultacje. Minister chce rozmawiać o TK
Apolityczność formacji mundurowych, w tym PSP i OSP, rozumiana jest w ten sposób, że są to formacje działające na rzecz bezpieczeństwa państwa i obywateli. Państwo jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli, więc należy je chronić bez względu na preferencje polityczne funkcjonariuszy służb mundurowych. Prawo do bezpieczeństwa i ochrony ma zapewnione każdy obywatel bez względu na to, jakie posiada poglądy polityczne. W związku z tym funkcjonariusz nie powinien uzależniać swojego działania na rzecz bezpieczeństwa państwa czy obywatela od tego, jaka partia sprawuje władzę lub jakie poglądy polityczne ma obywatel, na rzecz którego świadczy się pomoc.
Odpowiednie poglądy drogą do awansu
Funkcjonariusz PSP, podejmując służbę w Państwowej Straży Pożarnej, składa także ślubowanie według następującej roty: „Ja, obywatel Rzeczypospolitej Polskiej, świadom podejmowanych obowiązków strażaka, uroczyście ślubuję być ofiarnym i mężnym w ratowaniu zagrożonego życia ludzkiego i wszelkiego mienia – nawet z narażeniem życia. Wykonując powierzone mi zadania, ślubuję przestrzegać prawa, dyscypliny służbowej oraz wykonywać polecenia przełożonych. Ślubuję strzec tajemnic związanych ze służbą, a także honoru, godności i dobrego imienia służby oraz przestrzegać zasad etyki zawodowej”. Treść tego ślubowania ma duże znaczenie w postępowaniach dyscyplinarnych w PSP.
Formacje mundurowe z reguły podlegają zwierzchnictwu MSWiA, MON czy ministra sprawiedliwości. Ochotnicze straże pożarne mają status samorządnych stowarzyszeń jako organizacje o charakterze prywatnoprawnym. Dodatkowo można także wskazać, że jeżeli funkcjonariusz byłby jednocześnie członkiem partii politycznej, może powstawać konflikt interesów.
Ograniczenia dla funkcjonariuszy służb mundurowych w zakresie działalności politycznej nie dotyczą osobistych przekonań, które każdy funkcjonariusz ma prawo posiadać i np. realizować je poprzez udział w głosowaniach wyborczych czy wyrażać w prywatnych rozmowach, np. z rodziną czy znajomymi.
Tajemnicą poliszynela jest także kwestia znaczenia poglądów politycznych w zakresie awansów zawodowych w formacjach mundurowych. Powszechnym standardem prawnym jest, że nie wolno nikogo dyskryminować w awansach zawodowych z uwagi na przekonania czy to polityczne, czy religijne lub inne. Oficjalnie nikt tego nie powie, natomiast w rozmowach prywatnych dosyć oczywiste jest, że poglądy polityczne mają znaczenie przy awansowaniu na najwyższe stanowiska w służbach mundurowych. Nie bez powodu zwykle po rozstrzygnięciu wyborów politycznych do Sejmu i Senatu i ukształtowaniu się nowej Rady Ministrów dokonuje się wymiany na najwyższych stanowiskach w służbach mundurowych. Wymienia się „czapkę” służb mundurowych, a pozostali funkcjonariusze w strukturze formacji zwykle pozostają na tych samych stanowiskach. Taka wymiana „czapki” ma zapewnić spójność kierownictwa państwa i buduje także swoiste zaufanie pomiędzy członkami szeroko pojętego grona zarządzającego państwem.
Metr wody i niemal 10 milionów dotacji. Tak rodzinna gmina marszałka odbuduje remizę OSP
Apolityczność w praktyce – hipokryzja i satyra na niskim poziomie
Dwa oświadczenia klubów strażackich zostały szeroko upowszechnione w mediach elektronicznych, społecznościowych i na grupach strażackich, wywołując środowiskową dyskusję.
W tym kontekście trzeba na sprawę spojrzeć jeszcze szerzej. W październiku 2020 r. Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok K 1/20 w sprawie dopuszczalności aborcji. Wyrok ten wywołał kilkudniowy kryzys społeczny, masowe protesty w całej Polsce. Wiadomo bowiem, że aborcja jest sprawą, która od zawsze dzieli polskie społeczeństwo w sposób niezwykle głęboki. Jeżeli chce się zaciemnić obywatelom obraz, wystarczy do agendy politycznej wprowadzić kwestię zmian prawnych w zakresie aborcji. Atmosfera tamtych październikowych dni była niezwykle gorąca. Pachniało wręcz nastrojami rewolucyjnymi, które powstrzymywała tylko świadomość życia w demokratycznym kraju i ustroju. Protesty społeczne narastały zgodnie z „efektem kuli śniegowej”.
Żurek o Sądzie Najwyższym i sprawie Święczkowskiego. „Pieczątka z ziemniaka”
W takiej atmosferze niezwykle zaostrzonego sporu społecznego do akcji wkroczyli – o dziwo – generałowie i admirałowie Wojska Polskiego, Policji, BOR, Straży Granicznej, Służby Więziennej, służb specjalnych i… Państwowej Straży Pożarnej. Wystąpienie to dodatkowo podniosło grozę konfliktu. No bo skoro generałowie Wojska Polskiego, Policji itd. apelują, to znaczy, że konflikt jest na krawędzi tragicznych wydarzeń. W zgodnym apelu do władz państwa napisano m.in.: „Zaostrzenie przepisów aborcyjnych wywołało sprzeciw obywateli i masowe protesty uliczne. Apelujemy do rządzących, posłów i senatorów, aby uwzględnili wolę większości społeczeństwa i doprowadzili do zmiany nieakceptowanych rozwiązań szkodzących kobietom i rodzinom”. Było to jednoznaczne zajęcie stanowiska w sporze politycznym o „dopuszczalność aborcji” i poparcie określonych zmian w prawie.
Co ten apel miał wspólnego ze służbami mundurowymi i tym bardziej z ochroną przeciwpożarową, strażą pożarną i ratownictwem? Jak dla mnie, nie miał nic wspólnego. Apel ten poparło 34 generałów Państwowej Straży Pożarnej oraz ponad 150 generałów z innych formacji mundurowych. Nie przypominam sobie takiego wystąpienia w ostatnich co najmniej 15–20 latach w Polsce. Na boku zostawmy, czy wszyscy ci generałowie byli wówczas w stanie spoczynku. Nawet jeśli tak, to sama ranga apelu i liczba zaangażowanych osób muszą rodzić pytania o intencje, w tym intencje polityczne. Oczywiście można by się pokusić o analizę, który z generałów był mianowany na stopień i funkcję menedżerską w służbach w okresie jakiej władzy politycznej i wówczas sprawa byłaby jaśniejsza.
Trzeba też jasno wskazać, że wpis gen. Bartkowiaka ukazał się w okresie ataku na Trybunał Konstytucyjny, który jest uznawany przez prezesa Sądu Najwyższego i niektórych konstytucjonalistów za zamach stanu. Apel Generałów z 2020 r. dotyczył jednego z wielu sporów światopoglądowych dzielących Polaków, jakim jest dopuszczalność aborcji. Nie jest to nawet jeden z historycznych polskich sporów, jak np. o rolę Lecha Wałęsy w przemianach demokratycznych, wprowadzenie stanu wojennego, zainicjowanie powstania warszawskiego czy zamach na gen. Sikorskiego.
Ciekawym aspektem sprawy są treści zamieszczane na prywatnym profilu emerytowanego genarała PSP Ryszarda Grosseta, byłego zastępcy komendanta głównego PSP. Gen. Grosset cyklicznie dostarcza swoim obserwatorom sformatowany przekaz polityczny. Mówiąc delikatnie: antypisowski. Czy jest to satyra, czy żenada, niech ocenią inni. Rozumiem, że język polityczny w Polsce nieraz już osiągnął dno. Wiadomo bowiem, że emocjonalny język mocno wpływa na mobilizację elektoratów. Pytanie, czy gen. Grossetowi, starszemu, emerytowanemu, zasłużonemu funkcjonariuszowi PSP, przystoi pisać publicznie o „owsikach”, „gnoju”, „świrach”? Rozumiem, że inna jest sytuacja emeryta PSP, a inna czynnego funkcjonariusza, ale PSP to formacja, która cieszy się od lat największym uznaniem społecznym spośród wszystkich formacji mundurowych i w ogóle innych grup zawodowych.
Święczkowski i Piotrowicz ponownie pod TK. Prezes: Żądam wpuszczenia mnie
Do debaty o oświadczeniach Klubów Generalskich dołączył także na profilu FB Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Waldemar Pawlak, były premier Polski i jednocześnie prezes zarządu głównego ZOSP RP (nieprzerwanie od 1992 r., jego siódma kadencja skończy się w 2027 r.). Druh Pawlak od ponad 30 lat jest czynnym politykiem Polskiego Stronnictwa Ludowego. Jednym z zarzutów części środowiska strażaków ochotników stawianych Pawlakowi jest upolitycznienie związku strażaków ochotników oraz to, że związek stał się polityczną przybudówką Polskiego Stronnictwa Ludowego. Pawlak w swoim wystąpieniu moralizuje , jak strażak powinien służyć w trudnych, burzliwych czasach. Wskazuje, że strażak nie powinien służyć władzy, polityce, ale drugiemu człowiekowi. Strażak, w szczególności PSP, nie powinien wikłać się w spory polityczne. Pawlak odwołał się do słynnego strajku strażaków z 1981 r. Poziom hipokryzji, jaki bije z tego wystąpienia, zapiera dech w piersiach.
O innych takich przypadkach aktywności gen. Grosseta i dh Pawlaka można przeczytać we wpisie „Pozostajemy wierni służbie Polsce. O naszej obecności pod TK i równych zasadach debaty”, który ukazał się na stronie Klubu Generałów i Oficerów Pożarnictwa, któremu przewodzi gen. Bartkowiak.
Jak zmieniło się poparcie dla partii po awanturze wokół TK? Nowy sondaż
Bieżąca polityka, kryzys konstytucyjny, zamach stanu, wojna domowa
Apolityczność służb mundurowych może być różnie rozumiana w zależności od stanu demokracji w danym państwie. Czym innym jest bieżąca polityka, kryzys konstytucyjny, zamach stanu, a czym innym wojna domowa. W zależności od tego stanu różnie może wyglądać niewikłanie się służb mundurowych w demokratyczny czy wspólnotowy konflikt.
Demokracja polega na sporze oraz konfrontacji idei i pomysłów. Kiedy czasami słyszę narzekanie na polaryzację polityczną w Polsce, to mówię: „no tak, czasem jest już męcząca”. Z drugiej strony myślę, że skoro nie pasuje nam polaryzacja, to przenieśmy się do Rosji czy Korei Północnej. Tam nie ma polaryzacji. Czy tam nam będzie lepiej? A może przenieść się do Stanów Zjednoczonych, gdzie w ostatnich latach doszło do dwóch nieudanych zamachów na prezydenta Trumpa? A może do Francji, gdzie swego czasu sąd orzekł wobec Marine Le Pen zakaz pełnienia funkcji publicznych? Spory demokratyczne, polityczne mają różny wymiar i skalę skonfliktowania politycznych stron.
Bieżące utarczki polityczne i konfrontacja słowna podczas debat publicznych to sól demokracji. Bez nich nie ma demokracji, nawet jak gadające głowy w telewizji są już bardzo męczące. Normalne jest także forsowanie prawa w parlamencie, jak ma się większość, nawet jeśli to rodzi opór drugiej strony. Jeżeli władza ma legitymację wyborczą i większość, może to robić.
Kryzys konstytucyjny jest innym stadium demokracji. Jest to trudny do rozwiązania konflikt pomiędzy organami konstytucyjnymi. Każdy z nich dysponuje pewnym władztwem, które wpływa na inny organ. Organy wzajemnie się podważają, podważają swoje interpretacje norm konstytucyjnych, zakłócają zasadę podziału władz, ciągłość i prawidłowość swojego funkcjonowania. Możemy to obserwować szczególnie w ostatnich latach w Polsce, gdzie Sąd Najwyższy, Trybunał Konstytucyjny, Naczelny Sąd Administracyjny podważają się nawzajem, Sejm podważa Prezydenta RP, Prezydent RP Radę Ministrów itd. Każdy z tych organów uważa, że ma rację. Ma też władztwo, którego nie sposób drugiemu organowi czasem przełamać.
307 zarzutów korupcyjnych dla lekarki z Rzeszowa. Kobieta trafiła do aresztu
Zgodnie z art. 128 Kodeksu karnego: „Kto, w celu usunięcia przemocą konstytucyjnego organu Rzeczypospolitej Polskiej, podejmuje działalność zmierzającą bezpośrednio do urzeczywistnienia tego celu, podlega karze pozbawienia wolności od lat 3 do 20”. To kodeksowe nazwanie zamachu stanu.
W obecnej chwili w Polsce prezes Sądu Najwyższego Zbigniew Kapiński mówi wprost, że siłowe wejście do Trybunału Konstytucyjnego z policją i usunięcie prezesa TK Bogdana Święczkowskiego jest zamachem stanu. Zbliżone stanowisko zajęło też Kolegium Sądu Najwyższego poparte przez 55 sędziów Sądu Najwyższego. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego prof. dr hab. Jacek Chlebny mówi, że zasady konstytucyjne zostały przekroczone. Część profesorów prawa, konstytucjonalistów także ocenia, że mamy obecnie w Polsce do czynienia z zamachem stanu. W takim stadium demokracji – kiedy organy państwa znajdują się w „rękach” różnych stron politycznego sporu i jedno stronnictwo z użyciem policji przejmuje od drugiej strony organ konstytucyjny – można mówić o przeforsowaniu swojej racji z użyciem przemocy.
ABW ostrzegała przed Kołodziejczakiem już w 2024 r. Były minister: Nie pamiętam
Najostrzejszą formą konfliktu we wspólnocie społecznej jest wojna domowa. Wówczas następuje rozpad państwa i jego ustroju demokratycznego, a także w miarę spójnego władztwa państwowego. Demokracja jako sposób wyboru władzy państwowej zostaje odrzucona. Skonfliktowane strony przejmują zasoby państwa i walczą w celu pokonania siebie wzajemnie i ustanowienia nowego władztwa, zwykle na zasadzie siły.
W sytuacji zaistnienia wojny domowej w państwie trudno mówić o apolityczności formacji mundurowych, ponieważ zwykle w ich wnętrzu, tak jak we wnętrzu innych instytucji państwa, dochodzi do wrogiego podziału. Nie ma już jednolitego władztwa państwowego, wobec którego służby mundurowe powinny być lojalne. Nie ma też stron sporu politycznego, wobec których służby mundurowe powinny być neutralne i apolityczne. Zwykle służby mundurowe w swoich częściach stają się siłowym ramieniem walczących obozów politycznych. W związku z tym, aby zdekodować intencję apelów generalicji, trzeba najpierw ich samych o nie pytać, a także brać pod uwagę stan demokracji w danym państwie i charakter oraz stopień demokratycznego konfliktu.
