Jakie badania są dostępne w ramach NFZ, a które trzeba wykonać prywatnie i za nie płacić? Jak często je robić i po co? Które badania szeroko rekomendowane w social mediach przez dobrze zorientowanych nie mają sensu? Jak się badać dobrze i mądrze?
Różnice w długości życia w Polsce są szokujące – mieszkańcy Pragi-Północ mogą żyć nawet 15 lat krócej niż mieszkańcy Wilanowa. Prawda jest taka, kochani, że na stan naszego zdrowia wpływa cholernie dużo czynników – od warunków życia, przez pracę, jaką wykonujemy, po skłonności dziedziczne. Nie jesteśmy w stanie sami ogarnąć tej palety przyczyn i nie łudźmy się, że wujek gugle albo wujek dobra rada z rodziny da nam receptę na długie życie. Najważniejsze to: unikać nałogów, wysypiać się, mieć prawidłową masę ciała, zdrową dietę i dużo ruchu. Czy to wszystko? No nie, powinniśmy też regularnie się badać. Poniżej dość konkretna rozpiska dla mojej każdej dorosłej rodaczki i mojego każdego dorosłego rodaka.
USG jamy brzusznej
Nie ma twardych zaleceń, a USG nie jest badaniem przesiewowym na konkretną chorobę, jak np. mammografia w przypadku raka piersi. Jednak większość lekarzy zaleca, by każdy wykonywał USG jamy brzusznej co rok lub co dwa lata. Dlaczego? To proste i bezbolesne badanie, które pozwala wykryć wiele chorób, od nowotworów po kamicę pęcherzyka żółciowego czy nerek. Zasada jest prosta – wiele chorób na wczesnym etapie nie ma objawów (np. bólu), a kiedy już pojawią się objawy – choroba może być trudna lub niemożliwa do wyleczenia albo leczenie może być długie, bardziej ryzykowne i bardziej kosztowne.
Badanie USG można wykonać w ramach NFZ, skierowanie może wystawić każdy lekarz w poradni mającej kontrakt z NFZ. Niemniej lekarz musi mieć jakiś powód, by wystawić takie skierowanie.
Czy trzeba się przygotować do USG jamy brzusznej? Tak. Badanie należy zrobić na czczo, czyli osiem godzin przed wizytą nie powinniśmy jeść i pić – gazy nie mogą przesłonić obrazu uzyskiwanego przez głowicę.
RTG klatki piersiowej
Płuca nie bolą, rak płuca czy gruźlica też nie boli, a przynajmniej nie na początku. To wszystko powoduje, że kiedy te choroby stają się mocno objawowe, mają już nieodwracalne powikłania i trudno się je leczy. Palący powinni robić RTG klatki piersiowej raz w roku. Niepalący – raz na dwa lata. Badanie to można zrobić na NFZ. Robiąc je prywatnie musicie mieć skierowanie. Badania często są zlecane w ramach medycyny pracy i na pewno warto je wykonać.
Morfologia
Wszędzie, dosłownie wszędzie w sieci natraficie na zalecenie – co roku powinno się robić morfologię. No, to teraz pierwsza większa kontrowersja z mojej strony – nie ma takich zaleceń. Dlaczego? Robiąc morfologię, myślimy o wczesnym wykryciu białaczki. Problem polega na tym, że ostra białaczka rozwija się nawet w kilka tygodni. Robienie badania raz do roku w żaden sposób nas przed nią nie uchroni. Badanie takie może również wykryć anemię (np. w przebiegu nowotworu), pokazać infekcję, a także małopłytkowość lub niski poziom białych krwinek. Każdy z tych stanów ma jednak zazwyczaj również inne objawy niż tylko wynik badania krwi. Dlatego coroczna morfologia nie daje wam absolutnie żadnej pewności, że przez ten rok macie „spokój”.
Kiedy zatem naprawdę warto zrobić morfologię? Zawsze, kiedy tylko dzieje się coś niepokojącego. Odczuwacie duże zmęczenie, wysiłek przyprawia was o duszność czy zawroty głowy. Obficie krwawicie po skaleczeniu albo kiedy łatwo łapiecie infekcje. Kiedy oddajecie bardzo ciemne stolce. Kiedy macie bardzo obfite krwawienia miesięczne. To wszystko są objawy, które powinny nakazywać wam, że trzeba zgłosić się do lekarza po skierowanie na badanie morfologiczne.
A jeśli już koniecznie chcecie mieć regularnie robioną morfologię – jest na to sposób, który ma sens. Idźcie oddać krew. Wtedy wy macie badanie, a ktoś inny otrzymuje szansę na przeżycie dzięki temu bezcennemu lekowi, którego nie jesteśmy w stanie wyprodukować bez waszego udziału.
Witamina D
Większość Polaków ma niedobór witaminy D. To badanie warto sobie zrobić przynajmniej raz w życiu – niestety, nie jest możliwe do wykonania w ramach badań POZ – i skorygować niedobór, a następnie po prostu suplementować (dorośli zazwyczaj 2–4 tysięcy jednostek na dobę). Dlaczego? Oprócz gospodarki wapniowej – mocne kości – witamina D chroni nas m.in. przed zachorowaniem na niektóre nowotwory oraz poprawia wyniki leczenia onkologicznego.
Programy profilaktyczne
Profilaktyka chorób układu krążenia – CHUK
Jest to zestaw badań wykonywanych u lekarza rodzinnego w ramach NFZ. Przysługują one osobom od 35. do 65. roku życia, jeśli nie mają cukrzycy, przewlekłej choroby nerek, rodzinnej hipercholesterolemii czy niektórych chorób układu krążenia. Przysługują raz na pięć lat i warto je zrobić.
Państwo skapitulowało. Prywatyzacja ruszyła, łomot dostają pacjenci
Wykonane zostaną pomiary ciśnienia krwi oraz badania laboratoryjne. Lekarz lub pielęgniarka przeprowadzają również wywiad na temat stylu życia.
Program ma na celu obniżenie zachorowalności i umieralności na choroby układu krążenia – pierwszą przyczynę zgonów w Polsce.
Profilaktyka nowotworów
Mamy w Polsce cztery programy profilaktyczne, które mają na celu zmniejszenie umieralności na niektóre nowotwory – drugą przyczynę zgonów w Polsce.
Cytologia
Cytologia to badanie służące wczesnemu wykryciu raka szyjki macicy i stanu przedrakowego, co pozwoli na skuteczne leczenie i wyleczenie nowotworu. Badanie to powinna robić każda współżyjąca kobieta. Wedle zaleceń należy je wykonywać maksymalnie co trzy lata, niektórzy jednak zalecają nawet co 12 miesięcy. Na NFZ bez skierowania przysługuje od 25. roku życia.
Mammografia
Mammografia to badanie rentgenowskie piersi pozwalające na wczesne wykrycie raka piersi, co pomoże w skutecznym leczeniu i wyleczeniu nowotworu we wstępnej fazie jego rozwoju. Badanie to powinno się wykonywać po ukończeniu 35–40. roku życia, co dwa lata, lub w przypadku nadzoru po leczeniu onkologicznym raka piersi – co roku. Na NFZ przysługuje bez skierowania od 45. roku życia.
Kolonoskopia
Kolonoskopia jest badaniem endoskopowym, polegającym na wprowadzeniu przez odbyt do jelita endoskopu, którym lekarz może obejrzeć całe nasze jelito grube. Kolonoskopia pozwala na wczesne wykrycie raka jelita grubego i stanów przedrakowych, co daje szansę na skuteczne leczenie i całkowite wyleczenie nowotworu.
Kolonoskopię na NFZ, bez skierowania, może wykonać każdy dorosły w wieku 50–65 lat. Jeśli w najbliższej rodzinie odnotowano wcześniej zachorowanie na raka jelita grubego, kolonoskopię można wykonać już w wieku 40 lat.
Wielu pacjentów obawia się tego badania. Na szczęście można je wykonać na NFZ w znieczuleniu ogólnym, jeśli tylko są do tego wskazania.
Niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej
Jest to tomografia komputerowa bez kontrastu, wykonywana mniejszą dawką promieniowania – badanie to ma na celu ewentualne wykrycie wczesnego etapu raka płuc, co pozwala na jego skuteczne leczenie i wyleczenie. Program ten jest najmniej rozpowszechniony, ponieważ znajduje się dopiero w fazie pilotażu i być może w kolejnych latach będzie tak szeroko dostępny, jak te wymienione wcześniej.
Lista podmiotów, gdzie można wykonać niniejsze badanie, jest dostępna na stronie Ministerstwa Zdrowia.
Badanie to bezpłatnie przysługuje osobom w wieku 55–74 lat, które mają przepalone 20 paczkolat (1 paczka dziennie przez 20 lat, 2 paczki przez 10, 4 paczki przez 5 lat itd.) i palą albo rzuciły nałóg maksymalnie 15 lat temu. Przysługuje też osobom w wieku 50–74 lat, jeśli mają taki sam staż palenia w paczkolatach i mają dodatkowy czynnik ryzyka.
PSA
W sieci, w mediach, wśród znajomych usłyszycie, że w pewnym wieku mężczyźni powinni zacząć sobie oznaczać PSA, czyli swoisty antygen sterczowy – marker raka prostaty. Co więcej, przez pewien czas było to w wielu krajach na świecie badanie przesiewowe – zwykłe badanie z krwi. Pod wpływem analiz i głosów ekspertów WHO wycofało to zalecenie i obecnie trwają prace nad nowym, lepszym badaniem przesiewowym na raka gruczołu krokowego. Dlaczego?
Podwyższone PSA powodowało, że zaczynano tych chorych diagnozować i wykrywano im raka prostaty. Rak, nowotwór złośliwy – trzeba leczyć. Przeprowadzano operacje, co niestety często kończyło się powikłaniami, z których najbardziej dotkliwe to nietrzymanie moczu i zaburzenia erekcji. W efekcie powodowało to istotne okaleczenie dość dużej liczby chorych. No, ale tu chodzi o życie, leczymy złośliwy nowotwór, prawda? I tak i nie – rak prostaty zabija. Ale nie każdy tak samo szybko. O co chodzi? 30 proc. 50–latków ma raka prostaty, u 80–latków ten odsetek sięga 80 proc. Natomiast w dużej części przypadków ten nowotwór rozwija się powoli, a jest to najczęstszy nowotwór u mężczyzn. I w odniesieniu do części pacjentów wystarczy po prostu obserwacja.
Amerykanie przenalizowali dostępne statystyki i wyszło im, że nadrozpoznawalność nowotworów z perspektywy całej populacji była strategią błędną. Do odwrotnych wniosków doszli natomiast lekarze z Europy. Wobec tego dwugłosu WHO wycofała tę rekomendację, a w Polsce nie jest to obecnie badanie przesiewowe.
Lista hańby publicznego systemu ochrony zdrowia. 10 krytycznych obszarów
Niemniej jesteśmy w Europie i oczywiście badanie PSA nadal ma bardzo ważne miejsce w diagnostyce raka prostaty, a jego nieprawidłowy wynik rodzi konieczność wizyty u urologa, który przeprowadzi pełną diagnostykę gruczołu krokowego i w przypadku wykrycia raka ustali z nami najlepsze leczenie. Choć niewykluczone, że zaproponowana zostanie jedynie obserwacja. Badanie PSA i tak trzeba zrobić w razie jakichkolwiek niepokojących objawów związanych z układem moczowo-płciowym. Na pewno trzeba je robić, jeśli w rodzinie był przypadek raka prostaty przed 65. rokiem życia. Wówczas warto rozpocząć profilaktykę już w okolicach czterdziestki. W innych przypadkach – po konsultacji z urologiem.
Samobadanie piersi
Czas na największą kontrowersję. W świetle wyników badań przeprowadzonych na świecie, samobadanie piersi nie wpływa na śmiertelność z powodu raka piersi. W badaniu przeprowadzonym na 266 tysiącach pacjentek w grupie badającej się w ciągu 11 lat na raka piersi, zmarło 135 pacjentek, a w grupie niebadającej się –131. Najważniejsze światowe wytyczne onkologiczne – NCCN, nie mają w swoich zaleceniach samobadania piersi.
Czy to oznacza, że te wszystkie portale, ministerstwa, szpitale i fundacje kłamią, zachęcając do samobadania piersi? Nie do końca. Po prostu nie ma sensu ustalanie na sztywno samobadania piersi z określoną częstotliwością. Jeśli jednak pojawia się zmiana wyglądu piersi: zaciągnięcie brodawki, nowy rosnący guzek, zmiana skórna piersi, zmiana koloru piersi, zmiana kształtu i rozmiaru piersi – należy niezwłocznie udać się do poradni onkologicznej lub ginekologicznej. Do obu nie jest potrzebne skierowanie. W poradni wykonane zostanie USG lub mammografia, co pozwoli na diagnostykę, na ile zaobserwowane zmiany stanowią zagrożenie dla zdrowia.
Markery nowotworowe
Reklamowane jako badania pozwalające wcześnie wykryć raka, ale są oferowane tylko prywatnie. Czy NFZ jest niemądre i pozwala umierać na nowotwory, jeśli pacjenta nie stać, żeby kupić sobie te badania? Nie. Te markery, czyli substancje wydzielane przez nowotwory, ale nie tylko przez nie – nie nadają się do diagnostyki, bo nie tylko komórki nowotworowe je produkują. Są one używane, by nakierunkować diagnostykę albo kontrolować efekty leczenia nowotworu. By monitorować chorego po zakończonym leczeniu. Ale ich podwyższenie nie oznacza raka. Odpłatne badanie markerów nie ma więc większego sensu.