Atak z 7 listopada w Krakowie pokazał, że terror nie kończy się na przemocy – jej obrazy mają wywoływać strach i docierać do milionów odbiorców. Dziś podobna logika spektaklu przenika toksyczne społeczności internetowe. – Czyn nie wystarczy. Musi zostać nagrany, sfotografowany i pokazany innym – mówi w rozmowie z Zero.pl Konrad Ciesiołkiewicz.
Marcin Darmas, Zero.pl: W sobotnie popołudnie w Krakowie spotkały się, przynajmniej symbolicznie, dwa oblicza młodego pokolenia. Z jednej strony dwóch młodych policjantów, którzy wykazali się heroizmem i gotowością do obrony innych. Z drugiej – sprawca ataku, którego motywacje i stan psychiczny pozostają przedmiotem ustaleń śledczych. Czy można powiedzieć, że zobaczyliśmy dwa przeciwstawne modele młodości? Z jednej strony afirmację wspólnoty, z drugiej – jej odrzucenie?
Konrad Ciesiołkiewicz, politolog, Uczelnia Korczaka: Jako pewien kulturowy obrazek, metaforyczne ujęcie tego wydarzenia, można tak na nie spojrzeć. Trzeba jednak pamiętać, że potrzeba przynależności do wspólnoty jest bardzo silna u każdego człowieka. Także osoby, które dopuszczają się skrajnych aktów przemocy, często mają ogromny deficyt żywej, rzeczywistej wspólnoty.
Nie oznacza to jednak, że nie uczestniczą w żadnych wspólnotach. Przeciwnie, nierzadko odnajdują je w toksycznych środowiskach cyfrowych, anonimowych grupach, komunikatorach i społecznościach internetowych. Łączą je określone treści, zainteresowania, czasem poglądy, ale przede wszystkim specyficzny stosunek do świata.
Powiedziałbym, że często mamy do czynienia z postawą mizantropijną.
Co oznacza taka postawa?
Odznacza się nienawiścią i pogardą wobec rzeczywistości. Świat jest odrzucany, ponieważ wcześniej, w subiektywnym odczuciu danej osoby, sam ją odrzucił.
Trzeba przy tym pamiętać, że za takimi postawami mogą stać bardzo trudne doświadczenia: przemoc domowa, przemoc rówieśnicza, odrzucenie, stygmatyzacja, kryzysy zdrowia psychicznego czy poczucie samotności. Nie przesądzam oczywiście, że którykolwiek z tych czynników wystąpił w krakowskiej sprawie. To ustalą odpowiednie służby.
Istotne jest coś innego: potrzeby człowieka są dobre. Potrzeba przynależności, bycia zauważonym i zaakceptowanym jest czymś naturalnym. Problem zaczyna się wtedy, gdy człowiek wybiera fatalne, toksyczne strategie realizowania tych potrzeb.
Czyli po jednej stronie mamy młodych ludzi, którzy przez lata budowali etos służby, a po drugiej osobę, która mogła przez długi czas rozwijać zupełnie inną strategię funkcjonowania?
To bardzo trafne ujęcie. Heroizm nie bierze się z minuty na minutę. Jest konsekwencją określonej drogi życiowej, wyboru służby, szkolenia, przyjęcia pewnego etosu i odpowiedzialności za innych.
Podobnie proces radykalizacji nie następuje zazwyczaj w jednej chwili. To także droga, na której człowiek stopniowo przyjmuje określone strategie działania. Zaczyna szukać akceptacji w niewłaściwych środowiskach, internalizuje ich normy, przekracza kolejne granice. W rezultacie może dojść do sytuacji, w której przemoc staje się sposobem realizowania potrzeby przynależności i budowania własnej pozycji.
Mamy więc do czynienia z dwoma procesami. Jeden może prowadzić do heroizmu i służby wspólnocie, drugi – do destrukcji, przemocy i ostatecznego wykluczenia społecznego.
W swoich analizach alarmuje pan, że media społecznościowe i rozpad tradycyjnych więzi społecznych stwarzają nowe warunki radykalizacji młodych ludzi. W jaki sposób platformy cyfrowe mogą prowadzić do przemocy?
Trzeba wskazać dwa zasadnicze mechanizmy. Pierwszy ma charakter technologiczny. Żyjemy w ekosystemie platform społecznościowych i streamingowych, komunikatorów, gier online oraz innych przestrzeni cyfrowych, które w dużej mierze wymykają się kontroli społecznej i instytucjonalnej.
Trafiają tam osoby nieprzygotowane do konfrontacji z bardzo trudnymi treściami i kontaktami. Nie zawsze potrafią odróżnić prawdę od fałszu, fikcję od rzeczywistości czy inscenizację od autentycznego wydarzenia. Jednocześnie mechanizmy rekomendacyjne premiują treści skrajne, ekstremistyczne, przemocowe i pornograficzne. Algorytm przyciąga uwagę, a toksyczność bardzo często okazuje się skutecznym sposobem jej zdobywania.
Drugi mechanizm dotyczy kultury i niepisanych reguł funkcjonowania platform. Nazwałbym go logiką cyfrowego narcyzmu: nieustanną potrzebą autoprezentacji, budowania własnego statusu i zabiegania o uznanie innych.
Właściciel nie żył od 30 lat. Państwo nie zabezpieczyło jego broni
Przemoc jako spektakl. Dlaczego sprawcy nagrywają swoje czyny?
W jednym z raportów pisze pan o „logice medialnej” obecnej w działaniach przestępczych. Rozwija ją pan poprzez pojęcia lansu i spektaklu. Co to właściwie oznacza?
Spektakl jest integralną częścią reguł funkcjonowania platform. Dotyczy zresztą nas wszystkich – zarówno pana, jak i mnie. Wszyscy uczestniczymy w tej kulturze widoczności, autoprezentacji i budowania statusu.
Problem polega na tym, że te same mechanizmy mogą zostać skierowane w stronę skrajnej toksyczności. W określonych podgrupach internetowych miarą prestiżu staje się łamanie norm społecznych, brutalność i przemoc.
Jeśli ktoś chce osiągnąć wysoką pozycję w takiej społeczności, musi przestrzegać jej reguł. Powinien utrzymywać kontakty z określonymi ludźmi, obserwować konkretne kanały, być widoczny, stale dokumentować swoją aktywność, publikować zdjęcia i nagrania. W toksycznych środowiskach wszystko to zostaje podporządkowane przemocy.
Miernikiem statusu stają się bójki, niszczenie mienia, krzywdzenie ludzi i zwierząt, a nawet zabijanie zwierząt. Ale sam czyn nie wystarczy.
Jak to?
Czyn musi zostać nagrany, sfotografowany i pokazany innym. Samookaleczenia bywają dokumentowane, zdarzały się również przypadki wymuszania takich zachowań podczas transmisji internetowych. Dochodziło nawet do prób nakłaniania do aktów samobójczych czy ataków nożowniczych transmitowanych na żywo.
Obrazy przemocy, nagrania i ich rozpowszechnianie stały się elementem terrorystycznego oddziaływania. Czy medialność przemocy jest dziś jednym z jej zasadniczych składników?
Zdecydowanie. Akt przemocy nie kończy się na fizycznym zdarzeniu. Jego obraz ma dotrzeć do odbiorców, wywołać szok, strach i poczucie zagrożenia.
Oczywiście nie należy utożsamiać motywacji organizacji terrorystycznych z mechanizmami funkcjonowania wszystkich cyfrowych grup przemocy. Różne są cele, ideologie i struktury. Istnieje jednak pewien punkt wspólny: wykorzystanie medialności do multiplikowania skutków przemocy.
W niektórych cyfrowych środowiskach destrukcja staje się celem samym w sobie. Nie chodzi o przedstawienie władzy konkretnych żądań ani o zmianę rzeczywistości społecznej. Chodzi o sam akt niszczenia, o wywołanie szoku i zdobycie uznania w oczach innych.
Warto w tym miejscu wspomnieć o grupie 764, której działalność jest coraz częściej opisywana również w Polsce. Jej założycielem był piętnastolatek. Grupa została uznana przez Kanadę za organizację terrorystyczną. Jej członkowie wykorzystywali szantaż, manipulację i stopniowe wciąganie młodych ludzi w coraz poważniejsze czyny przestępcze. Dochodziło między innymi do krzywdzenia zwierząt, samookaleczeń i innych form przemocy.
To szczególnie niebezpieczny mechanizm uwodzenia. Nie zawsze ma charakter seksualny, choć szantaż seksualny również występuje. Czasem jest to uwiedzenie ideologiczne, czasem relacyjne. Na zasadzie: „ktoś wreszcie zwraca na mnie uwagę, ktoś mnie docenia, ktoś daje mi poczucie znaczenia”. W zamian oczekuje jednak coraz bardziej destrukcyjnych zachowań.
Polska po zamachu w Krakowie. Tak akt terroru stał się elementem politycznej wojny
Pokolenie herostratesów. Chcą zostać zauważeni za wszelką cenę
Czy mamy więc do czynienia z pokoleniem herostratesów? Ludzi, którzy chcą zaistnieć w historii, pozostawiając po sobie ślad za sprawą czegoś potwornego?
Do pewnego stopnia takie określenie jest uzasadnione. To może być jeden z elementów toksycznego odczytania logiki medialnej. Przy niskim poczuciu sprawczości człowiek może próbować budować swoją tożsamość poprzez akty coraz bardziej radykalne i niebezpieczne.
Chodzi o status społeczny, o to, żeby inni mnie zauważyli. Jeżeli nie mam poczucia, że cokolwiek znaczę, mogę zacząć poszukiwać potwierdzenia własnej wartości w zachowaniach, które wcześniej wydawałyby mi się nie do pomyślenia.
Trzeba jednak podkreślić, że rozmawiamy o pewnym podglebiu społecznym, a nie o pokoleniu skazanym na radykalizację. Trudne doświadczenia, przeciążenie informacyjne czy niskie poczucie sprawczości nie muszą prowadzić do przemocy. Pomiędzy jednym a drugim istnieje wiele czynników ochronnych.
Kreśli pan obraz młodzieży zagubionej, zmagającej się z niską samooceną, smutkiem, pustką i objawami depresyjnymi. Mam wrażenie, że obserwujemy przy tym dwa przeciwstawne zjawiska. Z jednej strony infantylizację dorosłych, z drugiej młodych ludzi, którzy bardzo szybko zostają skonfrontowani z problemami świata dorosłych. Skąd bierze się to „czarne słońce” współczesnej młodości?
Jednym ze źródeł jest pandemia. Odcisnęła ona bardzo silne piętno na młodym pokoleniu, ponieważ przypadła na okres niezwykle istotny dla rozwoju kompetencji społecznych i emocjonalnych. To właśnie wtedy młodzi ludzie powinni uczyć się budowania relacji, funkcjonowania we wspólnocie i rozwiązywania konfliktów.
Pandemia była więc pewnego rodzaju przeoraniem rozwoju psychospołecznego. W raporcie „Diagnoza Młodzieży 2026” szacujemy, że od 40 do 60 proc. młodych osób mierzy się z różnego rodzaju wyzwaniami dotyczącymi zdrowia i kondycji psychospołecznej.
Do tego dochodzi doświadczenie wojny. Myślę, że wciąż nie doceniamy skali jej oddziaływania na młode pokolenie. Wojna jest blisko nas geograficznie, ale jeszcze bliżej – mentalnie i emocjonalnie. Dzięki platformom cyfrowym młodzi ludzie mają nieustanny dostęp do brutalnych obrazów, nagrań i informacji o wydarzeniach, które wcześniej docierały do nich w zupełnie inny sposób.
Żadne wcześniejsze pokolenie nie miało tak nieograniczonego dostępu do tak drastycznych treści.
Mamy więc pokolenie, które nie tylko doświadcza kryzysów, ale również nieustannie ogląda kryzysy innych.
Tak. To pokolenie przemęczone informacyjnie. W naszym raporcie „Między faktem a feedem”, dotyczącym podatności młodych ludzi w wieku 16-25 lat na narracje spiskowe i dezinformację, wyraźnie widzimy zjawisko przeciążenia poznawczego.
Nieustanny strumień informacji wywołuje stres i prowadzi do wyczerpania. W konsekwencji część młodych ludzi przechodzi w stan bierności poznawczej. Zamiast samodzielnie poszukiwać informacji, porównywać je i budować własną wiedzę, zaczynają opierać się na tym, co podsunie im algorytm.
Nie chodzi wyłącznie o brak fact-checkingu. Problem jest głębszy: zmniejsza się zainteresowanie samodzielnym poznawaniem świata. Informacji jest nieograniczona ilość, ale człowiek jest tak nimi przeciążony, że przestaje aktywnie z nich korzystać.
Kolejnym czynnikiem jest niskie poczucie sprawczości. Osoby, które nie wierzą, że mają wpływ na własne życie, są szczególnie podatne na manipulację. Łatwiej przyjmują teorie spiskowe, które oferują proste wyjaśnienia złożonych problemów i wskazują kozłów ofiarnych.
Radykalizacja może dawać złudzenie odzyskania kontroli. Nagle ktoś, kto dotąd czuł się bezsilny, otrzymuje możliwość działania. Wydaje mu się, że odzyskuje moc i sprawczość.
Mamy też do czynienia z wysokim poczuciem niesprawiedliwości oraz głęboką nieufnością. W badaniach zaledwie 23 proc. młodych ludzi deklarowało, że można ufać innym osobom. Nieufność dotyczy również instytucji, ekspertów i mediów. Paradoks polega na tym, że obraz świata budowany przez młodych ludzi pochodzi w dużej mierze właśnie z platform społecznościowych i streamingowych.
Czy w tej sytuacji możemy mówić o młodym pokoleniu, które nie tyle chce zmieniać świat, ile chce go ukarać za własne cierpienie?
To byłoby zbyt daleko idące uogólnienie. Nie można sprowadzać całego pokolenia do doświadczenia frustracji czy agresji. Możemy natomiast mówić o pewnej grupie osób, które swoje poczucie krzywdy i bezsilności przekuwają w destrukcyjne zachowania.
Ważne jest, abyśmy nie traktowali radykalizacji jako nieuchronnego następstwa kryzysu psychicznego, trudnych doświadczeń czy samotności. Pomiędzy tymi zjawiskami a przemocą istnieją liczne czynniki pośredniczące.
Czy miłość może zatrzymać radykalizację młodych ludzi?
Co zatem może zatrzymać młodego człowieka na drodze do radykalizacji? Czy odpowiedzią jest powrót do wspólnoty?
Przede wszystkim międzyludzkie relacje. Przyjazna sieć społeczna, zaufany dorosły, dom, pozytywne relacje rówieśnicze. To podstawowe czynniki ochronne.
Czasami takim czynnikiem może być bohater, ktoś, na kim młody człowiek chce się wzorować. Czasami może to być nawet zakochanie. Znam ludzi zajmujących się wyciąganiem młodych osób ze środowisk radykalnych, którzy zwracają uwagę, że pojawienie się w ich życiu prawdziwej relacji uczuciowej potrafi całkowicie zmienić kierunek ich zainteresowań i zaangażowania.
Oczywiście również miłość może stać się źródłem kryzysu, jeżeli człowiek nie ma innych zasobów i relacji, które pozwalają mu przetrwać trudne doświadczenie. Dlatego nie można traktować pojedynczego czynnika jako uniwersalnego rozwiązania.
Najważniejsze są dom, zaufany dorosły, bezpieczne relacje rówieśnicze oraz środowisko, w którym młody człowiek czuje się akceptowany. Jeżeli zabraknie tych wszystkich wzmocnień, a dodatkowo pojawią się stygmatyzacja, przemoc rówieśnicza czy kryzys zdrowia psychicznego, ryzyko poszukiwania akceptacji w toksycznych społecznościach cyfrowych zdecydowanie rośnie.
A więc miłość może być antidotum na nienawiść?
Podkreśla zbawienną moc miłości mój serdeczny przyjaciel, Jacek Purski. Miłość może być jednym z najważniejszych czynników ochronnych. Ale musi jej towarzyszyć coś jeszcze: obecność drugiego człowieka, który naprawdę dostrzega młodą osobę i nie pozostawia jej samej z problemami.
