Polska odzyskała z Niemiec trzy niezwykle cenne obiekty o ogromnym znaczeniu historycznym: fragment średniowiecznego rękopisu z hymnem „Gaude Mater Polonia”, złoty pierścień przypisywany królowi Zygmuntowi I Staremu oraz 11 przedwojennych miniaturowych modeli kolejowych z warszawskiego Muzeum Komunikacji.
- Cenne zabytki powróciły z Niemiec do Polski dzięki współpracy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z tamtejszymi instytucjami.
- Odnaleziony w Berlinie fragment „Gaude Mater Polonia” pochodzi prawdopodobnie z XIV wieku.
- Złoty pierścień Zygmunta I Starego został w 1791 r. wyjęty z grobu na Wawelu przez Tadeusza Czackiego.
Odzyskanie zabytków jest efektem współpracy Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego z partnerami niemieckimi oraz instytucjami i osobami zaangażowanymi w proces restytucji po obu stronach. Obiekty zostały przekazane podczas środowego Forum Polsko-Niemieckiego w Berlinie. W uroczystości wzięła udział ministra kultury i dziedzictwa narodowego Marta Cienkowska.
Najstarsza notacja „Gaude Mater Polonia”
„Gaude Mater Polonia” (Raduj się, matko Polsko) jest XIII-wiecznym hymnem ku czci św. Stanisława ze Szczepanowa (1030-1079), skomponowanym do słów Wincentego z Kielczy (ur. ok. 1200 r.). Jako jeden z najstarszych religijnych utworów liryki polsko-łacińskiej ma ogromne znaczenie dla kultury polskiej, ponieważ zawiera nieznany przekaz „Gaude Mater Polonia”. Na kartach znajduje się znacząca część tekstu tego hymnu, jak również znany wyłącznie z późniejszych rękopisów hymn „Gratuletur ecclesia oua meli praeconia”.
Odnaleziony w Staatsbibliothek zu Berlin (Bibliotece Państwowej w Berlinie) fragment powstał prawdopodobnie około drugiej albo trzeciej ćwierci XIV wieku. Obejmuje sześć pergaminowych kart pochodzących z dawnego późnośredniowiecznego kodeksu liturgicznego, zawierającego tekst oraz zapis muzyczny hymnu „Gaude Mater Polonia”. Na kartach 1r oraz 4v zachowały się przedwojenne pieczątki Biblioteki Seminaryjnej w Płocku.
Biblioteka Seminarium Duchownego w Płocku należy do jednej z najważniejszych historycznych bibliotek kościelnych w Polsce. W 1939 r., w związku z decyzją o wykorzystaniu budynku seminarium jako kwatery dowództwa władz okupacyjnych, Niemcy podjęli decyzję o wywozie zasobów biblioteki, m.in. cennych rękopisów i inkunabułów.
Zgodnie z przekazami przewieziono je do stacji kolejowej w Sierpcu, a następnie koleją do Królewca. Najprawdopodobniej w ten sposób wywieziony został również fragment średniowiecznego rękopisu z zapisem „Gaude Mater Polonia”. Po grabieży wojennej rękopis znalazł się w zbiorach Staatsbibliothek zu Berlin.
Rękopis został zidentyfikowany w 2023 r. i opisany przez dr. Pawła Figurskiego, adiunkta w Zakładzie Muzykologii w Instytucie Sztuki Polskiej Akademii Nauk, jako nieznane dotąd świadectwo tekstu średniowiecznego hymnu „Gaude Mater Polonia”. Odnaleziony w Staatsbibliothek zu Berlin fragment zawiera warianty tekstowe odmienne od najstarszego kompletnego przekazu znanego z antyfonarza kieleckiego, w związku z czym jest najprawdopodobniej najstarszą zachowaną notacją tego hymnu. Obiekt ma szczególną wartość źródłową dla badań nad historią polskiej kultury średniowiecznej, liturgii oraz muzyki.
Pierścień Zygmunta I Starego
Pierścień, należący według przekazów źródłowych do króla Zygmunta I Starego z dynastii Jagiellonów (na tronie polskim od 1507 do 1548 r.), wydobył w 1791 r. z królewskiego grobu w Katedrze na Wawelu Tadeusz Czacki – polski historyk, współzałożyciel warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek Komisji Skarbu Koronnego z ramienia Sejmu Rzeczypospolitej.
Jego celem było zabezpieczenie klejnotów królewskich, których ogromna część została zrabowana przez wojska pruskie w 1795 r. Pierścień został wyjęty z królewskiego grobu wraz z innymi kosztownościami, m.in. krzyżykiem na złotym łańcuchu, zegarkiem w kształcie krzyża, ułamkiem złotym (dawna moneta - przyp. red.) z cyfrą Zygmunta I oraz imieniem Bony oraz krzyżykiem brylantowym Anny Jagiellonki (królowej Polski od 1575 r.).
Przedmioty zostały przekazane księżnej Izabeli Czartoryskiej (1745-1835), kolekcjonerce i fundatorce pierwszego polskiego muzeum historycznego – Świątyni Sybilli w Puławach - najprawdopodobniej po 1796 r., kiedy wojska pruskie wycofały się z Krakowa, a miasto zajęły wojska austriackie. Księżna zdeponowała otrzymane klejnoty w hebanowej skrzyni, nazywanej Szkatułą Królewską, przechowywanej w Świątyni Sybili.
W 1876 r. z inicjatywy księcia Władysława Czartoryskiego (1828-1894) nastąpiło otwarcie Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Szkatuła, po przewiezieniu do Krakowa, była wyłączona z inwentarza muzealnego i stanowiła rodzaj depozytu narodowego pod opieką Czartoryskich. Przechowywano ją w muzealnym magazynie i konsekwentnie uzupełniano o nowe odnalezione pamiątki po polskich monarchach.
Rękopis „Gaude Mater Polonia” oraz pierścień Zygmunta I Starego wracają z Niemiec do Polski (fot. CLEMENS BILAN / PAP/EPA)
W lipcu 1939 r. dyrektor Muzeum Książąt Czartoryskich gen. Marian Kukiel (1885-1973) zdecydował o wysłaniu niektórych obiektów muzealnych do pałacu Czartoryskich w Sieniawie, na południowym wschodzie Polski (obecnie woj. podkarpackie), co miało uchronić je przed grabieżą w przypadku ataku Niemiec na Polskę. Najcenniejsze dzieła, w tym m.in. Szkatuła Królewska, zostały przewiezione pod koniec sierpnia 1939 r., a następnie zamurowane w oficynie pałacu w Sieniawie.
Jednak już w połowie września do miejscowości wkroczyły wojska niemieckie, które zajęły pałac i rozgrabiły najkosztowniejsze przedmioty. Najprawdopodobniej wtedy łupem okupanta padły pamiątki po polskich królach, w tym złoty pierścień Zygmunta I. Do zbiorów Schmuckmuseum Pforzheim (Niemcy) pierścień trafił w wyniku zakupu w 1963 r.
Informację o odkryciu w zbiorach Schmuckmuseum Pforzheim zaginionego pierścienia Zygmunta I Starego (diament, złoto, kamień szlifowany obustronnie, oprawiony) opublikowała dr Ewa Letkiewicz, prof. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, w monografii „Klejnoty w Polsce. Czasy ostatnich Jagiellonów i Wazów”.
W marcu 2023 r. stronie niemieckiej został przekazany wniosek restytucyjny, który dał początek rozmowom na temat zwrotu zabytku. 12 maja tego roku Rada Miasta Pforzheim podjęła uchwałę o zwrocie pierścienia do Polski. Zabytek wróci do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.
Polska odzyskała miniaturowe eksponaty kolejowe
11 miniaturowych eksponatów kolejowych pochodzi z kolekcji Muzeum Kolejowego w Warszawie, które funkcjonowało od 1928 r. W zbiorach muzeum znajdowały się eksponaty „Wystawy komunikacyjnej”, która odbyła się w 1927 r. we Lwowie, oraz modele zgromadzone przez ówczesne Ministerstwo Komunikacji.
W grudniu 1938 r. Muzeum Kolejowe przekształcono w Muzeum Komunikacji. Do wybuchu II wojny światowej instytucja zgromadziła ponad 4 tys. eksponatów, w tym prawie 400 modeli, 250 tablic i wykresów, ponad 550 fotografii oraz 8 tys. książek.
W drugiej dekadzie XX w. o obiektach pochodzących z przedwojennego Muzeum Komunikacji eksponowanych na wystawie w Deutsches Technikmuseum w Berlinie pisali Zbigniew Tucholski oraz Robert Kola, który w artykule pt. „Polonica z warszawskiego Muzeum Komunikacji w Berlinie” zidentyfikował część eksponatów.
W 2024 r. pracownik Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego zidentyfikował 11 obiektów na stronie lostart.de. Siedem z nich wywieziono jesienią 1940 r., pozostałe – pomiędzy 1940 a 1945 r. Odzyskane obiekty trafią do Stacji Muzeum w Warszawie, kontynuującej ideę gromadzenia zbiorów kolejowych przedwojennego Muzeum Komunikacji.