Dziś wypada Narodowe Święto Nieodpowiadania na „Dzień dobry”. Z czterech spotkanych na osiedlu sąsiadów tylko jeden skinął niemrawo głową. Żeby w przyrodzie była równowaga, chwilę później zatrzasnął mi bramę przed nosem. Przejrzał mnie i nie mam mu za złe. Gdy życzyłem mu dobrego – skrycie zaś średniego, takiego jak zawsze – dnia, czułem, jak mięśnie skroniowo-żuchwowe budzą się z długiej hibernacji.
Tysiące twarzy i tylko jeden miraż – ułuda, że wychodząc na ulicę, dostrzeżemy w rodaku odrobinę ciepła, optymizmu, żywych emocji reprezentowanych zazwyczaj przez uśmiech. Tyle że nasze firmowe oblicze, przypominające emotikon z poziomą kreską zamiast ust, nie jest wcale zaprzeczeniem uśmiechu. To uwarunkowany historycznie, społecznie i językowo znak, że prawdziwy uśmiech, taki z głębi serca, zarezerwowaliśmy na specjalne okazje.
Szczęśliwy jak Polak?
Przemierzając ulice polskich miast i miasteczek, widzimy zjawisko, które nazwałbym kolektywną emocjonalną kalkulacją (KEK – w slangu graczy śmiech z nutą ironii). Grzeczność i uczynność definiujemy raczej poprzez gesty – przepuszczenie w drzwiach, przytrzymanie windy, podniesienie drobniaka, który wypadł komuś z kieszeni. Bez uśmiechu te mechanizmy wciąż działają, tyle że wyglądają na szczególny rodzaj heroizmu. Oto ktoś zaciągnął na chwilę hamulec ręczny, przerwał swoje życie i nie bez wysiłku wyciągnął do nas pomocną dłoń.
Odpowiedzią na uprzejmość jest najczęściej poczucie winy. Facet trzyma drzwi do warzywniaka? „A podbiegnę, spocę się, co mi tam. To tylko kilka metrów” – myślę. „Proszem nie biedz” – słyszę głoski wyciskane przez zęby. Żaden z nas nie jest zadowolony, gdyż w równaniu brakuje uśmiechu. Wiadomo przecież, jak się sprawy mają. Życie jest ciężkie, ale jakoś idzie. Kajak dziurawy, ale trzeba płynąć. Uśmiech natomiast sugerowałby coś zupełnie odwrotnego – że nie ma takiego tunelu, którego nie wieńczyłoby światełko.

Nasz dobry znajomy, czyli „Stańczyk w czasie balu na dworze królowej Bony wobec straconego Smoleńska". Autor: Jan Matejko, olej na płótnie, 1862 r., Muzeum Narodowe w Warszawie (fot. Wikimedia Commons)
Czytam sobie World Happiness Report z 2026 r., raport z badania Instytutu Gallupa, i w stu procentach wierzę własnym oczom. Wynika z niego, że nieco ponad połowa z nas uśmiecha się tylko raz dziennie. Z marsową miną patrzymy w stronę Czechów, Austriaków, Niemców, o mieszkańcach Ameryki Łacińskiej oraz Skandynawach nie wspominając. W skali globalnej jest jeszcze gorzej, ponieważ od kilku lat plasujemy się w okolicach drugiej setki państw. No ale tutaj chodzi wyłącznie o uśmiech; o ten dziwny gest, który może znaczyć wszystko albo nie znaczyć nic. Niekoniecznie o samo szczęście.
Relacja szczęścia do uśmiechu jest znacznie bardziej intrygująca. W zestawieniu najszczęśliwszych narodów świata Instytut sytuuje nas na wysokiej 24. pozycji. Wyprzedzają nas m.in. Kostarykańczycy (4. miejsce), mieszkańcy Kosowa (16. pozycja), Meksykanie (12. lokata) oraz Niemcy (na miejscu 9). Jesteśmy natomiast zdecydowanie szczęśliwsi niż Hiszpanie (daleka 41. pozycja), Japończycy (61. miejsce) oraz Grecy (85. lokata to jednak szok, skoro mówimy o południowcach).
Metodologia badań pozostawia oczywiście sporo do życzenia. Tak zwana „drabina Cantrila”, za pomocą której mierzy się ogół „zadowolenia z życia”, to w gruncie rzeczy dość prymitywne narzędzie, bazujące na ogólnikach i testowane na małych grupach fokusowych. Nie uwzględnia na przykład wielu ekonomicznych oraz religijnych zmiennych. A już teraz sporo mówi się o tym, że rosnący poziom szczęścia w Europie Środkowo-Wschodniej ma związek m.in. ze wzrostem gospodarczym oraz postępującą laicyzacją społeczeństwa. Cóż, zawsze mówiłem, że perspektywa życia wiecznego jest równie przerażająca co niska stopa zwrotu.
Co się głupio cieszysz?
A zatem jesteśmy szczęśliwi (powiedzmy), ale się nie uśmiechamy. Dlaczego?
Antropolog odpowiedziałby, że tajemnica tkwi w języku zakreślającym granice świata. Na przykład w przysłowiach, zwłaszcza tych ukutych w czasach poprzedzających lub będących następstwem wielkich historycznych tąpnięć. To właśnie wtedy chłopski bądź szlachecki folklor służył za mechanizm opisu rzeczywistości oraz obyczajowe „zwierciadło na gościńcu”.
„Poznać głupiego po śmiechu jego” – tak komentowaliśmy niestosowny śmiech w poważnej sytuacji. „Śmiać się jak głupi do sera” – to jest wtedy, gdy rechot jest nieadekwatny do poziomu żartu. No i moje ulubione: „Śmiać się przez łzy”. Współczesna recepcja zakłada, że jest w tej czynności coś szlachetnego – „przez łzy”, czyli wbrew smutkowi, ale i zdrowemu rozsądkowi, stojąc wyprostowanym i dumnym na krawędzi otchłani. Etymologia sugeruje co najwyżej ciężką psychozę.
Historyk powie, że nigdy nam do śmiechu nie było. „Polska w ruinie” nie jest w końcu koncepcją z XXI wieku, tylko podsumowaniem całego milenium wojen, rozbiorów, upadłych powstań i wielkich narodowych tragedii. Z tej perspektywy uśmiech był równie nieprzydatny (i niestosowny) za komuny, co za demokracji. Ledwie wygramoliliśmy się spod komunistycznego buta, a już wolny rynek oplótł nas swoimi mackami. Dopiero co umościliśmy się w wolnej Europie, a już gorset wspólnoty krępuje nasze ruchy. I tak dalej, w ten deseń.
Kulturoznawca przypomniałby, że wizerunki smutnego Polaka są wpisane w DNA rodzimej sztuki – od pogańskiej ceramiki z zafrasowanymi bóstwami, przez „Stańczyka” Matejki, po bohaterów Stanisława Barei oraz wkurzonych rezydentów Kamieniołomu Starych Pryków z „Wiedźmina 3: Dzikiego Gonu”. Nasza literatura jest albo wielka i rozliczeniowa, albo mała i ukiszona w sosie z pokoleniowego smutku. Nasze kino chwyta się za bary z bolesną historią albo zanurza się w intymnych, prywatnych i najczęściej ponurych światach.
Socjolog stwierdzi, że minorowy nastrój jest kwestią spektrum społecznego zaufania. Że „prawdziwy”, szczery uśmiech rezerwujemy raczej dla bliskich. Zaś jego nadużywanie wiąże się z pewnym oszustwem wobec bliźniego w wielkim interpersonalnym układzie. To dlatego, korzystając z popularnej formułki „jak się masz?” w Polsce, podejmujesz ryzyko. W najlepszym wypadku ktoś westchnie głęboko i – z ledwie zauważalnym uśmiechem na ustach! – odpowie: „A, wiesz”. W najgorszym – usłyszysz prawdę, z którą nie chcesz się konfrontować.
Ja tymczasem dorzucę, że uśmiech, jako wykładnia pewnej emocjonalnej ekonomii, pozostaje ważnym elementem społecznej transakcji. O ile nie jest odruchem bezwarunkowym, musi nam się przecież opłacać. Pogłębiać relacje albo sprawiać, że czujemy się lepiej ze sobą; stanowić bazę interakcji powierzchownej, ale jednocześnie takiej, która coś nam daje.
Pisze o tym zresztą w świetnej książce „Polskość. Prawdziwa historia tego, kim jesteśmy” (Wydawnictwo Poznańskie, 2026) historyk Kamil Janicki: „Niezależnie od tła zjawiska, można w pewnym uproszczeniu (czy nawet z niejakim cynizmem) stwierdzić, że w naszej kulturze uśmiech, a w każdym razie wymuszony, niewynikający z odruchu uśmiech… rzadko się przydaje. Nie jest premiowany. W innych społeczeństwach obiektywnie warto się uśmiechać, nawet jeśli nie ma się na to ochoty. W końcu sama radosna twarz już sprawia, że człowiek uchodzi za nieco inteligentniejszego albo przynajmniej bardziej godnego zaufania”.
W Polsce za inteligentnego i szczerego uchodzi zwykle ten, kto się nie uśmiecha; kto nie „cieszy się jak głupek”; kto w neutralnych sytuacjach zachowuje się… neutralnie. To znaczy – poważnie. Ludzie z uśmiechem na twarzy są podejrzani. Nie wiadomo, skąd przybyli i co knują. Może właśnie dostali mieszkanie w spadku. Może mają romans z sąsiadką. Może będą głosować na Trzaskowskiego. Nie wiadomo. Ich uśmiech tylko komplikuje sprawę i przesłania prawdę.
Publiczne „ja” kontra prywatne „ja”
Istnieją kultury, głównie ze wschodniej Azji, w których to neutralne oblicze jest oznaką szacunku do bliźniego. A konkretniej – respektowania cudzej przestrzeni. Zwyczajny wyraz twarzy pozwala uhonorować harmonię społeczną (tatemae), która jest ważniejsza niż potrzeba wyrażania własnych indywidualnych emocji (honne). Czyli: publiczne „ja” w harmonii z prywatnym „ja”. Sam uśmiech jest w tym układzie czymś na kształt narzędzia dyplomatycznego. Używa się go rozmyślnie, w celu rozładowania emocji, skrócenia dystansu, albo świadomego nawiązania relacji.
Nie jest to oczywiście casus Polski. A szkoda! Mamy bowiem wszystkie kulturowe uwarunkowania, by do takiego systemu aspirować. Brak uśmiechu utożsamiamy przecież nie tylko z ponuractwem i apatią, ale też z opanowaniem, skłonnością do refleksji oraz stałą gotowością do wglądu za podszewkę rzeczywistości. Nawet jeśli nasze zafrasowane oblicze skrywa refleksję o naturze keczupu. Myślicie, że to sos? A może smoothie?
Nasz minorowy nastrój ma też spory marketingowy potencjał. Wielu obcokrajowców zwraca uwagę na pewną „autentyczność formy” w powierzchownym kontakcie z Polakami. Ba! Paradoksalnie jest to cecha, która pozwala im łatwiej zaaklimatyzować się w naszym kraju. I zarazem odprysk zuniwersalizowanej, amerykańskiej popkultury. Nieprzypadkowo z plakatów najlepszych seriali zerkają smutni panowie w okolicach czterdziestki – Don Draper z „Mad Men”, Walter White z „Breaking Bad”, Tony Soprano z „Rodziny Soprano”. Wszyscy posępni, skomplikowani, wielowymiarowi, autentyczni.

Typowy Polak? Chcielibyśmy. Ale i tak Don Draper, bohater serialu „Mad Men”, realizuje archetyp poważnego chłopa w średnim wieku. Wkładasz takiego do serialu i hit murowany! (fot. materiały prasowe / AMC)
Badania pokazują, że skłonność do uśmiechu rośnie wprost proporcjonalnie do malejącego kontaktu z mediami społecznościowymi. Że jest najczęstsza na przecięciu pokoleń – to jest wśród „późnych” milenialsów i „wczesnych” zetek. Że kwitnie w społeczeństwach, w których mechanizmy small talku oraz public relations przeniknęły z kultury pracy do codziennego życia. I że często, najzwyczajniej w świecie, zapominamy się uśmiechać, żałując tego po fakcie.
Jeśli zatem następnym razem, mijając kogoś na ulicy, zobaczycie uniesione kąciki ust, zróbcie coś szalonego i unieście swoje. Zawsze będziecie mieć powód, żeby chwilę później uśmiechnąć się do siebie.


