Reklama
Nauka

Religia na skraju planu. Politycy wydali rozkaz, dyrektorzy mają dokonać cudu

Politycy zapisali w rozporządzeniu prostą zasadę: religia ma być na początku albo na końcu dnia. Na papierze wygląda to dobrze. W rzeczywistości plan lekcji nie powstaje jednak w ministerialnym gabinecie, lecz w szkole z brakami kadrowymi, przepełnionymi grafikami i nauczycielami pracującymi w kilku placówkach.

Łukasz Wolański
Opinia autorstwa: Łukasz Wolański
Dzisiaj 12:10
13 min
Zgodnie z rozporządzeniem religia ma się odbywać bezpośrednio przed obowiązkowymi lekcjami ucznia albo bezpośrednio po nich (fot. Getty Images)

Jedną z bardziej medialnych zmian wprowadzonych przez obecne kierownictwo Ministerstwa Edukacji było zmniejszenie liczby godzin religii z dwóch do jednej oraz nakaz umieszczania tych zajęć bezpośrednio przed obowiązkowymi lekcjami ucznia albo bezpośrednio po nich. Od początku uważałem ten temat za trzeciorzędny na tle realnych problemów polskiej oświaty. Ma on jednak jedną ważną dla polityków zaletę. Znakomicie nadaje się do zaspokajania oczekiwań twardego, zideologizowanego elektoratu.

Formalnie nowe rozwiązania objęły również etykę. W mojej ocenie politycznym celem tej operacji było jednak uderzenie w organizację nauczania religii. Dlatego dalej skupię się na niej. Wyjątek od zasady skrajnych godzin przewidziano dla oddziałów szkoły podstawowej, w których według stanu na 15 września wszyscy uczniowie uczęszczają na religię lub etykę. Chodziło o to, by uczniowie niechodzący na religię nie mieli z jej powodu okienka w planie.

Od razu zaznaczę, że ci uczniowie mają rację, kiedy nie chcą czekać w szkole na kolejne obowiązkowe zajęcia tylko dlatego, że ich koledzy uczestniczą w zajęciach dobrowolnych. Ich czas jest równie ważny. Dla ucznia dojeżdżającego dodatkowe 45 minut może oznaczać stracony autobus i znacznie późniejszy powrót do domu. Tego problemu nie należy lekceważyć.

100 mln w obligacjach na pensje nauczycieli. Dziura w budżecie Radomia

REKLAMA
Reklama

Dyrektor, układając plan lekcji, musi jednak uwzględnić także potrzeby innych uczniów. Uznanie tej racji nie daje mu dodatkowych nauczycieli, sal ani godzin w tygodniu. A poprawienie planu jednej grupie może oznaczać pogorszenie go innej.

Porozumienie, którego zabrakło

Wątpliwości zaczynają się już przy sposobie wprowadzenia zmian. Art. 12 ust. 2 ustawy o systemie oświaty nakazuje ministrowi określić warunki i sposób organizowania nauki religii w porozumieniu z władzami Kościoła katolickiego, Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego oraz innych kościołów i związków wyznaniowych. To konkretny ustawowy warunek wydania rozporządzenia.

Sedno sporu dotyczy znaczenia tego „porozumienia”. Czy wystarczy wysłać projekt, zebrać uwagi, a następnie wprowadzić rozwiązanie mimo sprzeciwu zainteresowanych? Czy ustawodawca wymaga uzgodnienia treści? Ministerstwo wprowadziło zmiany bez uzyskania takiego uzgodnienia. Trybunał Konstytucyjny 3 lipca 2025 r. w sprawie U 2/25 uznał całe rozporządzenie z 17 stycznia 2025 r. za niezgodne z ustawą i Konstytucją właśnie z powodu niezachowania wymaganego trybu. Nie rozstrzygał przy tym, czy sama jedna godzina albo skrajne pory zajęć są merytorycznie zgodne z Konstytucją.

Ministerstwo nie uznało skuteczności tego rozstrzygnięcia. Powołało się na wadliwość funkcjonowania obecnego TK i podtrzymało stanowisko, że opublikowane rozporządzenie obowiązuje. Wyroku nie opublikowano w Dzienniku Ustaw, a urzędowa baza ELI nadal oznacza rozporządzenie jako obowiązujące.

REKLAMA
Reklama

Dyrektorzy otrzymali więc kolejne zadanie do wykonania w warunkach sporu prawnego, którego sami nie wywołali i którego nie mają możliwości rozstrzygnąć. Warto o tym pamiętać, zanim zaczniemy pouczać ich o szacunku do prawa.

Zostawcie dzieciom książki, nie kartkówki. Tak ma wyglądać nowa podstawa programowa

Dyrektor ma znaleźć algorytm

Dlaczego akurat teraz wracam do tego tematu? Moją uwagę zwróciły interwencje Fundacji Wolność od Religii dotyczące szkolnych planów lekcji. Fundacja sprawdza, czy religia rzeczywiście znalazła się na skrajnych godzinach. Ma prawo to robić. My zaś mamy prawo oczekiwać, że przy okazji zobaczymy, jak wygląda cała sprawa.

Fragmenty wpisu i korespondencji opublikowanej przez Fundację Wolność od Religii na Facebooku (fot. Kanał Zero)

Dobrym przykładem jest opublikowany przez fundację fragment odpowiedzi dyrektora Zespołu Szkół nr 1 w Gorlicach. Dyrektor w wyraźnie sarkastycznym tonie podziękował za pouczenie, po czym poprosił specjalistów fundacji o algorytm umożliwiający pogodzenie wszystkich wymagań przy 30 godzinach religii i dwóch katechetach pracujących na niepełnych etatach. Odesłał też do publicznego planu lekcji.

Fundacja poinformowała na Facebooku, że zwróciła się do kuratorium. Odpowiedź dyrektora odczytała jako świadectwo świadomego łamania prawa i przerzucania konsekwencji organizacji religii na uczniów, którzy na nią nie chodzą. Zasugerowała, że być może trzeba zatrudnić więcej katechetów. Znalezienie rozwiązania, jak podkreśliła, jest obowiązkiem dyrekcji, a nie uczniów, rodziców czy fundacji.

REKLAMA
Reklama

Sam fragment korespondencji nie dowodzi, że w tej konkretnej szkole nie dało się ułożyć innego planu. Ale odpowiedź „to obowiązek dyrektora” również nie dowodzi, że rozwiązanie istnieje. Obowiązek nie powołuje nauczycieli do życia.

Fundacja jednak chwali się, że po jej reakcji i interwencji kuratorium niektórzy dyrektorzy, którzy wcześniej mówili, że się nie da, nagle znajdują sposób, by przenieść religię na skraj planu. Szkoda, że nie pokazuje planów przed zmianą i po niej. Chętnie bym zobaczył, czy przy okazji jakiejś klasie nie doszło okienko, czy fizyka nie wylądowała na ósmej lekcji albo czy któryś rocznik nie zaczyna teraz w środę dwie godziny później. Jestem przekonany, że tam, gdzie plan już wcześniej był dopięty na styk, taka korekta często odbywa się kosztem innych jego zalet. Po interwencji dyrektor poprawia to, co zakwestionowano. Czy po tej zmianie uczniowie mają lepszy plan? Tego fundacja nie pokazuje.

REKLAMA
Reklama

Katechety nie zatrudnia się wyłącznie na podstawie dyplomu i jego deklaracji, że ma wolny wtorek. W przypadku religii katolickiej, oprócz wymaganych kwalifikacji, potrzebne jest imienne, pisemne skierowanie do konkretnej szkoły wydane przez właściwego biskupa diecezjalnego. To tak zwana misja kanoniczna. Dyrektor może szukać dodatkowego nauczyciela, ale sam takiego skierowania nie wyda. Musi więc znaleźć osobę z odpowiednimi kwalifikacjami, dostępną w potrzebnych godzinach, i uzyskać skierowanie tej osoby do swojej szkoły.

Szkoła na kredyt. Radom pokazuje problem polskiej oświaty

Przeprowadźmy eksperyment myślowy. Gdyby władze kościelne chciały utrudnić wykonanie rozporządzenia, mogłyby ograniczyć liczbę osób kierowanych do szkół. Przy odpowiednio małej liczbie katechetów i dużej liczbie grup pogodzenie ich zajęć ze skrajnymi godzinami mogłoby się okazać niemożliwe. Nie twierdzę, że tak stało się w Gorlicach, bo raczej żadna diecezja tak nie działa. W praktyce wystarczy już, że brakuje nauczycieli dostępnych w potrzebnych godzinach. Zanim zacznie się winić dyrektora, warto sprawdzić, czy miał kogo zatrudnić.

Fizyk przyjdzie tylko w piątek

We wrześniu pisałem, że koszmarne plany lekcji są w pewnym sensie również owocem stosunku społeczeństwa do nauczycieli. Trudno bez końca podważać sens ich pracy, okazywać im lekceważenie, a potem dziwić się, że brakuje chętnych do zawodu.

REKLAMA
Reklama

Wyobraźmy sobie dyrektora, który od miesięcy szuka nauczyciela fizyki. Wreszcie ktoś się zgłasza. Może wziąć godziny, ale wyłącznie w piątek rano albo w poniedziałek po południu. Pracuje już w innych szkołach i tylko wtedy ma czas. Dyrektor wybiera między fizykiem dostępnym w niewygodnej porze a brakiem fizyka.

Podobnie może być z matematykiem, chemikiem czy nauczycielem zawodu. Każde takie ograniczenie zawęża możliwości ułożenia planu pozostałych zajęć. Do tego dochodzą sale, podziały na grupy, rozszerzenia, dostępność hali sportowej i dojazdy nauczycieli między placówkami.

Są bohaterami czy mistrzami minimum? Dwie twarze polskiego nauczyciela

Jak w tym planie funkcjonuje uczeń? Czy ma równomiernie rozłożone zajęcia? Czy jednego dnia spędza w szkole kilka godzin, a innego niemal cały dzień? Czy najbardziej wymagające przedmioty ma wtedy, kiedy potrafi się jeszcze skupić? Czy zajęcia są zróżnicowane? Te potrzeby uwzględniają również przepisy dotyczące bezpieczeństwa i higieny w szkołach.

W niewielkim liceum, które daje uczniom elastyczny wybór rozszerzeń, ceną tej elastyczności mogą być okienka albo późne bloki zajęć. Weźmy jedną klasę. Część uczniów ma rano rozszerzoną matematykę, pozostali zaczynają od drugiej lekcji. Jeśli religia odbędzie się przed matematyką, uczniowie, którzy nie chodzą na to rozszerzenie, a chodzą na religię, będą potem czekać na pierwszą obowiązkową lekcję. Jeśli religia odbędzie się po matematyce, dla uczniów z rozszerzenia wypadnie już między obowiązkowymi zajęciami.

REKLAMA
Reklama

Po południu sytuacja może się powtórzyć. Część klasy zostaje na rozszerzonej biologii, reszta skończyła już obowiązkowe zajęcia. Religia przed biologią wypadnie dla biologów w środku dnia. Religia po biologii oznacza czekanie dla tych, którzy na nią chodzą, ale biologii nie rozszerzają. Jeżeli dyrektor poprzesuwa rozszerzenia, żeby znaleźć wspólną skrajną godzinę, może przy tym stworzyć nowe okienka. I to również uczniom z innych klas, bo grupy rozszerzeń mogą być międzyoddziałowe.

Uczeń może kończyć fizykę wtedy, kiedy jest już zmęczony całym dniem. Może przybiegać na matematykę po wychowaniu fizycznym, spocony i bez czasu na spokojne przebranie się. Przesunięcie religii na koniec dnia nie sprawi automatycznie, że jego plan stanie się dobry.

Jedno okienko w tygodniu też jest wadą. Ale czy zawsze najpoważniejszą? Czy naprawdę ważniejsze jest usunięcie go za wszelką cenę niż ograniczenie regularnego przeciążenia ucznia? Odpowiedź wymaga obejrzenia całego planu. Licealista może wykorzystać przerwę na naukę albo odpoczynek, jeżeli szkoła zapewnia do tego warunki. W podstawówce pewna część dzieci i tak korzysta ze świetlicy, czekając na rodziców. Dla jednego ucznia okienko będzie więc godziną, którą da się sensownie wykorzystać. Dla innego oznacza stracony autobus i późniejszy powrót do domu.

REKLAMA
Reklama

Nauczyciel też ma swój dzień

Jest jeszcze katecheta. Szczególne zasady dotyczące skierowania do pracy nie odbierają mu praw pracowniczych. Jeżeli plan systematycznie rozbija mu dzień pracy bardziej niż innym nauczycielom, może on odbierać to jako dyskryminację. W mojej opinii takie nierówne obciążenie zasługuje na równie poważną uwagę jak okienko ucznia.

Szczególnie dotkliwie mogą to odczuć katecheci świeccy. Ksiądz może niekiedy wykorzystać przerwę na obowiązki parafialne, choćby odprawienie pogrzebu. Świeckiemu nauczycielowi kilkugodzinne okno między lekcjami może utrudnić podjęcie pracy w drugiej szkole, zwłaszcza jeżeli musi jeszcze do niej dojechać.

Piątka już nie znaczy „bardzo dobry”. Szkolne oceny tracą sens

Zmniejszenie wymiaru religii oznacza też, że zebranie tej samej liczby godzin wymaga obsłużenia większej liczby grup. Weźmy katechetę, który prowadzi 22 lekcje tygodniowo w jednej lub dwóch szkołach. To cztery lekcje ponad 18-godzinne pensum. Gdyby uczył w jednej szkole, wszystkie klasy zaczynały i kończyły obowiązkowe zajęcia o tych samych porach, a religia w każdej z nich musiała wypaść na skraju planu, miałby tylko 10 terminów w tygodniu. Po jednym przed zajęciami i po jednym po zajęciach każdego dnia. Żeby zmieścić 22 lekcje, potrzebuje więc więcej terminów, na przykład dzięki temu, że klasy zaczynają i kończą o różnych porach albo że druga szkoła pracuje według innego rozkładu.

REKLAMA
Reklama

Jak może wyglądać taki dzień? Ostatnia poranna lekcja katechety kończy się o 9:40, a pierwsza popołudniowa zaczyna się o 13:30. Między nimi są 3 godziny i 50 minut. Wystarczy, że taki układ powtórzy się trzy razy w tygodniu, i robi się 11,5 godziny przerw między lekcjami. Gdy katecheta pracuje w dwóch szkołach, część tego czasu może zająć mu dojazd. Takie kosmiczne okna potrafi wygenerować plan, w którym zajęcia jednego nauczyciela trzeba zmieścić na obu krańcach dnia.

Można oczywiście poprzesuwać godziny rozpoczęcia zajęć części klas, żeby katecheta kolejno prowadził w nich religię. Przepis da się w ten sposób spełnić. Tylko czy uczniowie dostaną lepszy plan, jeśli jednego dnia zaczną o ósmej, a innego dopiero na trzeciej lekcji? Czy o to chodziło?

Co się dzieje z polską szkołą? „Tyrają po 60 godzin, a my mówimy: płatki śniegu”

Kto zamknął drzwi?

Kiedy zwracam uwagę na te ograniczenia, słyszę czasem, że cudze łamanie przepisów nie usprawiedliwia mojego. Że skoro ktoś kradnie, nie oznacza to, że ja też mogę. Tyle że to porównanie pomija pytanie, czy dyrektor ma warunki, by spełnić wszystkie wymagania jednocześnie.

Wyobraźmy sobie dwóch ludzi zamkniętych na wiele dni w pomieszczeniu z niewielką ilością jedzenia i wody. Początkowo dzielą się sprawiedliwie. Z czasem silniejszy przemocą odbiera słabszemu resztki prowiantu. Pojawia się grupa aktywistów domagających się ukarania sprawcy. Słusznie dostrzegają krzywdę. Jeżeli jednak na tym kończą analizę, pomijają człowieka, który zamknął obu w pomieszczeniu i zostawił im za mało jedzenia i wody.

REKLAMA
Reklama

Przemoc nie staje się przez to usprawiedliwiona. Samo ukaranie silniejszego nie usuwa jednak warunków, które doprowadziły do krzywdy. Podobnie interwencja w sprawie jednej rubryki planu może poprawić sytuację konkretnych uczniów. Braki kadrowe i konflikt wymagań pozostają, a koszt zmiany może ponieść ktoś inny.

Okienko po religii oznacza dla dyrektora dodatkową pracę. Trzeba znaleźć miejsce i zapewnić opiekę uczniom, którzy pozostają w szkole. Zanim uznamy, że dyrektor wybrał takie rozwiązanie z wygody albo sympatii do katechety, warto sprawdzić, jakie miał alternatywy. Tymczasem w katowickim wydaniu „Gazety Wyborczej” z 22 października 2026 r. można było przeczytać w nagłówku, że „komfort katechetów ważniejszy od przepisów”. Serio? Konia z rzędem temu, kto w dzisiejszych czasach jest w stanie zrobić plan lekcji wygodny dla wszystkich nauczycieli i uczniów.

Polska szkoła od lat potrzebuje poważnych napraw. Potrzebujemy remontować fundamenty gmachu, a część najbardziej zaangażowanych uczestników dyskusji rozprasza nielicznych murarzy sporem o odcień starej dachówki. Dach też jest ważny. Tylko budynku nie naprawia się przez konsekwentne ignorowanie fundamentów.

Nowa podstawa programowa w szkołach. Tak ma wyglądać od nowego roku

REKLAMA
Reklama

Mogłoby się wydawać, że problem dałoby się rozwiązać, wprowadzając obowiązkowy wybór między religią a etyką. Sam jestem zwolennikiem tego podejścia. Gdyby oba przedmioty odbywały się równolegle, zniknęłaby przyczyna części okienek. Tyle że zorganizowanie obu zajęć kosztuje. Mogłoby się też okazać, że najzwyczajniej w świecie brakuje nauczycieli religii i etyki. Wtedy znów usłyszelibyśmy, że znalezienie rozwiązania jest obowiązkiem dyrektora.

Bo przecież obowiązek zapisano. To nauczyciel musi się znaleźć.

Może zainteresuje Cię także:

Źródło: Zero.pl
Łukasz Wolański
Łukasz WolańskiDoktor nauk chemicznych, naukowiec, nauczyciel, członek zespołu ds. praw i obowiązków ucznia przy Ministerstwie Edukacji Narodowej - autor zewnętrzny
REKLAMA
Reklama