Międzynarodowy zespół badaczy, z udziałem dr Marii Carmeli Gatto z PAN, dokonał przełomowego odkrycia na afrykańskiej pustyni Atbai. Dzięki zaawansowanej analizie zdjęć satelitarnych naukowcy zlokalizowali aż 260 nieznanych dotąd, monumentalnych kamiennych grobowców sprzed tysięcy lat.
- Przełomowe odkrycie na pustyni Atbai. Naukowcy zidentyfikowali 280 monumentalnych grobowców z IV i III tysiąclecia p.n.e.
- Aż 260 konstrukcji wykryto po raz pierwszy wyłącznie dzięki analizie zdjęć satelitarnych.
- W gigantycznych grobowcach badacze odkryli szczątki ludzi oraz zwierząt.
- Kamienne konstrukcje osiągały średnicę od kilku do nawet ponad 80 metrów.
Tyle wody i energii zużyje sztuczna inteligencja. Eksperci podali prognozy
Wyschnięte koryta rzek, kamieniste bezdroża i palące słońce – tak dziś wygląda pustynny obszar Atbai, rozciągający się pomiędzy Doliną Nilu a Morzem Czerwonym. To jedno z najmniej przyjaznych miejsc do życia na Ziemi przez wieki pozostawało archeologiczną zagadką, spychane na margines badań nad starożytnym Egiptem i Nubią. Kilka tysięcy lat temu tętniło tu jednak życie. W czasie tzw. Afrykańskiego Okresu Wilgotnego regularne opady deszczu zasilały tutejszą roślinność, tworząc idealne warunki do wypasu wielkich stad.
Najbardziej spektakularnym dowodem na obecność człowieka w IV i III tysiącleciu p.n.e. są monumentalne grobowce, nazywane przez naukowców Atbai Enclosure Burials (AEB). To kamienne obiekty otoczone owalnymi murami, których średnica sięga od kilku do nawet ponad 80 metrów. Patrząc na nie z lotu ptaka, przypominają gigantyczne, regularne kręgi rozsiane po bezkresnej pustyni.
Setki monumentalnych konstrukcji grobowych
Pierwsze takie obiekty znane były archeologom już wcześniej, jednak przez dziesięciolecia traktowano je jako pojedyncze przypadki. Dopiero wykorzystanie nowoczesnych metod teledetekcyjnych, w ramach Atbai Survey Project, pozwoliło spojrzeć na problem w szerszej perspektywie.
Badacze z międzynarodowego zespołu z udziałem dr Marii Carmeli Gatto z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych Polskiej Akademii Nauk przeprowadzili szeroko zakrojone analizy zdjęć satelitarnych, dostępnych między innymi w serwisach Google Earth i Bing Maps. To pozwoliło na systematyczne przeszukiwanie ogromnych obszarów pustyni, których przebadanie metodami tradycyjnymi byłoby kosztowne i czasochłonne. Wyniki opublikowano w „African Archaeological Review”.
W trakcie badań naukowcy zidentyfikowali 280 monumentalnych konstrukcji tego typu, rozmieszczonych na obszarze od południowego Egiptu aż po pogranicze Erytrei. – Aż 260 z nich odkryto po raz pierwszy wyłącznie dzięki analizie zdjęć satelitarnych. Oznacza to, że mamy do czynienia nie z pojedynczymi zabytkami, lecz z rozległą tradycją kulturową obejmującą tysiące kilometrów kwadratowych – opisuje prof. Maria Gatto.
– Można założyć, że na terenach egipskich nie pozostało już wiele nieodkrytych przykładów takich struktur. Natomiast na obszarach sudańskich liczba niezidentyfikowanych obiektów tego typu może być nadal znacząca, dlatego planujemy wykorzystać technologię uczenia maszynowego, aby zakończyć nasze badania – dodała archeolożka.
Ślady dawnych elit i pustynne autostrady
Z badań wynika, że społeczności pasterskie zamieszkujące pustynie północno-wschodniej Afryki były znacznie bardziej złożone, niż sądzono kilkadziesiąt lat temu. Podobne monumentalne grobowce znane są z Libii, Nigru, Czadu, Arabii Saudyjskiej, Kenii czy Dżibuti. Możliwe, że mieszkańcy różnych części Afryki i Arabii dzielili niektóre idee dotyczące pamięci o zmarłych, statusu społecznego i znaczenia zwierząt gospodarskich.
Najlepiej przebadanym przykładem takiej konstrukcji na pustyni Atbai jest kompleks grobowy w Wadi Khashab, który jest też najbardziej wysuniętym na północ obiektem tego typu. W trakcie wykopalisk polscy archeolodzy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego zidentyfikowali w nim 25 pochówków, w centrum znajdował się grób człowieka otoczony pochówkami bydła, owiec oraz dziecka. Analizy radiowęglowe wykazały, że około dwóch tysięcy lat po jego powstaniu wnętrze konstrukcji przebudowano i dokonano nowych pochówków. Tak długotrwałe użytkowanie wskazuje, że miejsca te zachowywały szczególne znaczenie dla kolejnych pokoleń mieszkańców pustyni.
W wielu grobowcach odnaleziono szczątki krów pochowanych obok ludzi. Wszystko wskazuje na to, że zwierzęta pełniły w dawnych pasterskich kulturach ważną funkcję symboliczną i religijną.
Wokół wielu cmentarzysk zachowały się również ślady dawnych szlaków pasterskich, które na zdjęciach satelitarnych widać jako linie przecinające pustynny krajobraz. Powstały one wskutek wielokrotnego przemieszczania się ludzi i stad zwierząt. Takie ścieżki są też cennym źródłem informacji o sposobach użytkowania przestrzeni przez społeczności sprzed kilku tysięcy lat.
Monumentalny charakter tych budowli wskazuje również na wysoki poziom organizacji społecznej ich twórców. Wzniesienie kamiennego kręgu o średnicy kilkudziesięciu metrów wymagało ogromnego nakładu pracy. Badacze szacują, że budowa przeciętnego obiektu mogła pochłonąć ponad 161 dni pracy jednej osoby lub ponad trzy dni pracy grupy 50 osób.