Reklama
Kultura

Okładka kłamie. Tak wydawcy gubią własnych czytelników

Polski rynek książki ma ogromny problem z literaturą, która nie chce być ani wielką sztuką, ani lekką rozrywką. Powieści opowiadające o ważnych sprawach, ale przystępne, fabularne i pozbawione artystycznej pompy, zbyt często giną w przepastnym worku z napisem „literatura obyczajowa”. Tymczasem nie każda historia o miłości jest romansem i wielka szkoda, że wydawcy tego nie przyjmują do wiadomości.

Dagmara Leszkowicz-Zaluska
Opinia autorstwa: Dagmara Leszkowicz-Zaluska
Dzisiaj 17:53
16 min
Kobieta w płaszczu na okładce. Tak marketing wydawców szufladkuje polską literaturę (fot. Tobias Ackeborn / Getty Images)

Skończyłam niedawno czytać „Królową Esterę”, najnowszą powieść Johna Irvinga. Nie jest to najlepsza książka amerykańskiego pisarza, przynajmniej moim zdaniem. Niektóre postacie wypadają zaskakująco blado, a Jimmy, którego losy miały chyba stanowić jeden z filarów tej opowieści, okazuje się znacznie mniej interesujący niż otaczające go kobiety. Ale nawet Irving w nieco słabszej formie przypomina mi, za co tak bardzo kocham jego pisarstwo. Otóż poświęca on swoje historie na pozór zwykłym ludziom, a przede wszystkim potrafi pisać o sprawach śmiertelnie poważnych bez śmiertelnie poważnego zadęcia.

U Irvinga znajdziemy wszystko: historię, politykę, religię, przemoc, śmierć, seks, miłość, rodzinne dramaty i całą galerię ludzkich osobliwości. Jego bohaterowie bywają śmieszni, irytujący, słabi, czasem podli, a czasem zaskakująco szlachetni. Są po prostu ludźmi, których autor nie ocenia, tylko opisuje. Świat jest okrutny, ale nie wyłącznie okrutny. Człowiek potrafi wyrządzić drugiemu człowiekowi niewyobrażalne zło, ale potrafi też zachować przyzwoitość w okolicznościach, które zdają się ją całkowicie wykluczać.

Przede wszystkim jednak Irving opowiada historie i to takie, dla których chce się zarwać noc. Nie wymaga od czytelnika, żeby cierpiał razem z autorem w imię literackiej doniosłości, choć cierpienia swoim bohaterom bynajmniej nie szczędzi. Nie wymaga również, by książkę sobie dawkować, bo przeczytanie całości naraz graniczyłoby z cudem. To po prostu jest autor przystępnych powieści, które pod płaszczykiem zwykłości kryją diagnozy społeczne w mikro- i makroskali.

Przypomniałam sobie o tym, czytając felieton Marcina Darmasa o fascynacji złem w polskim kinie. Darmas zastanawia się, dlaczego nasi filmowcy z taką lubością zanurzają widzów w świecie przemocy, moralnego rozkładu i ludzkiego upodlenia, i dlaczego tak rzadko pozwalają swoim bohaterom na choćby odrobinę nadziei.

REKLAMA
Reklama

Pomyślałam, że podobny problem mamy z polską literaturą, chociaż tutaj sprawa jest bardziej skomplikowana, bo ponurość stanowi zaledwie jedną stronę medalu. Na drugiej mamy bowiem całą armię bohaterek, które po rozwodzie, zdradzie albo utracie pracy wyjeżdżają na Mazury (Bieszczady, Kaszuby, Bałtyk – odpowiednie wstawić), otwierają pensjonat, poznają przystojnego weterynarza i odkrywają, że życie jednak jest piękne. A jeszcze piękniejsze przy zapachach domowego jedzenia i szarlotce na zimową słotę.

Nie mam oczywiście nic przeciwko szarlotce, weterynarzom i ucieczce na Mazury. Ba, uważam, że taka literatura jest bardzo potrzebna, bo jest eskapistyczna. Problem polega na tym, że pomiędzy literackim hamletyzowaniem a literacką szarlotką rozciąga się ogromna przestrzeń, którą polski rynek książki traktuje jak ziemię niczyją.

Wrzący Śląsk, groza świata, czyli „Waldkauz” Szczepana Twardocha. Będzie kolejna Nike?

Literatura środka, czyli ambitny średniak

Od lat rozmawiam z moim wydawcą, że polska literatura ma problem z literaturą środka. Paradoks polega na tym, że ona istnieje i tych książek jest całkiem sporo. Tyle że trudno ją dostrzec, bo albo ginie w zalewie literatury popularnej, albo musi najpierw zdobyć odpowiednio wysoką pozycję w literackiej hierarchii, żeby zaczęto traktować ją z należytą powagą. Wówczas to ląduje na zaszczytnej półce „literatura piękna polska”.

REKLAMA
Reklama

Czym tak naprawdę jest literatura środka? Najprościej mówiąc, to taka, która nie rezygnuje z ambicji opowiedzenia czegoś ważnego o świecie, ale jednocześnie nie zapomina o czytelniku. Ma wartką fabułę, emocje i nierzadko humor. Jej konsumpcja (ach, jak nie lubię tego słowa) nie wymaga doktoratu z literaturoznawstwa ani specjalnego przygotowania intelektualnego. Nie oznacza to jednak, że jest łatwa, banalna czy pozbawiona głębi.

John Irving jest dla mnie jej znakomitym przykładem. Podobnie Elena Ferrante, której tetralogia neapolitańska opowiada przecież, na najbardziej podstawowym poziomie, o przyjaźni dwóch kobiet. Są tam miłości, zdrady, małżeństwa, dzieci, zazdrość, rywalizacja, rodzinne konflikty na tle zmieniającego się świata południa Włoch. Materiał na klasyczną sagę obyczajową, prawda?

Tyle że Ferrante pisze jednocześnie o awansie społecznym, przemocy, edukacji, emancypacji kobiet i mechanizmach klasowych. Robi to tak, że czytelnik przewraca kolejne strony, nie mając nawet świadomości, że uczestniczy w wielkiej diagnozie społecznej. Trzeba naprawdę dużych umiejętności i dobrego pióra, by na bazie historii dwóch dziewczyn z neapolitańskich nizin opowiedzieć powojenną historię miasta i jego mieszkańców.

REKLAMA
Reklama

Albo taka Liane Moriarty, której „Wielkie kłamstewka” można czytać jak świetnie skonstruowaną powieść rozrywkową, nie zauważając nawet, kiedy historia pozornie idealnych rodzin zaczyna opowiadać o przemocy domowej, społecznych pozorach i hipokryzji klasy średniej.

To tylko przykłady i nie zamierzam stawiać znaku równości między ambicjami artystycznymi Ferrante i Moriarty. Chcę natomiast podkreślić, że obie pisarki łączy przekonanie, iż dobra fabuła nie jest wrogiem poważnej refleksji, zaś przystępność nie musi oznaczać intelektualnej kapitulacji.

Teraz zabawmy się w proroków i spróbujmy wyobrazić sobie, jak wyglądałaby promocja polskiej Ferrante, gdyby debiutowała dzisiaj. Opis wydawcy? „Poruszająca opowieść o niezwykłej przyjaźni dwóch kobiet, których losy splatają się na tle burzliwych wydarzeń historycznych. Miłość, zdrada, rodzinne tajemnice i siła kobiecej solidarności”. Do tego na okładkę dajemy dwie kobiety odwrócone plecami, najlepiej na tle malowniczej uliczki o zachodzie słońca. Niewiasty odziane są w płaszcze i trzymają się za ręce. Gdyby historia dziewczyn zahaczała o wojnę, grafik dorzuciłby jeszcze jakiś samolot Luftwaffe w rogu tudzież kontur nadpalonych budynków.

Brzmi znajomo?

REKLAMA
Reklama

Medyczny hit z Polski, kandydatka na grę roku, futbolowa gorączka i Jurek – killer

Wielki wór obyczajówki

Żeby było jasne, nie zamierzam deprecjonować literatury popularnej. Niech kwitnie, niech się sprzedaje, niech daje czytelnikom radość, wzruszenie, odpoczynek i wszystko to, czego od niej oczekują. Sama lubię dobrą literaturę rozrywkową i nie uważam, żeby czytanie dla przyjemności wymagało jakiegokolwiek usprawiedliwienia.

Nie każdy musi rozliczać narodowe traumy, analizować społeczne nierówności czy zastanawiać się nad moralnym upadkiem współczesnego człowieka. Czasem człowiek chce po prostu poczytać o miłości czy też o morderstwie. Albo o morderstwie z miłości, co kto lubi.

Tyle że na polskim rynku określenie „literatura obyczajowa” zaczęło funkcjonować nie tylko jako opis tematyki, lecz także jako swoista obietnica gatunkowa. Przy okazji, mam wrażenie, również jako dyskretna informacja o miejscu książki w hierarchii literackiego prestiżu. Literatura piękna brzmi przecież dumnie, literatura obyczajowa już niekoniecznie.

Wystarczy spojrzeć na język, którym reklamuje się książki. Jeśli powieść aspiruje do literatury wysokiej, jest „bezkompromisowa”, „przenikliwa”, „brutalnie szczera”, „rozlicza narodowe mity” albo „stawia niewygodne pytania”. Jeśli trafia do obyczajówki, staje się „poruszającą historią o sile kobiet”, „opowieścią o miłości silniejszej niż przeciwności losu” albo „wzruszającą sagą pełną rodzinnych tajemnic”.

REKLAMA
Reklama

Nie wszystkie te określenia są fałszywe, tyle że często mówią więcej o marketingowych wyobrażeniach wydawcy niż o samej książce. Bądź też, o zgrozo, o marketingowym lenistwie wydawnictw (tak, tak, wybaczcie, ale tak to wygląda).

Tymczasem powieść obyczajowa może być jednocześnie powieścią polityczną, społeczną, historyczną czy psychologiczną. Może opowiadać o rodzinie, a w rzeczywistości mówić o przemianach klasowych. Może opowiadać o miłości, a jednocześnie o mechanizmach przemocy, społecznej kontroli czy ekonomicznej zależności.

Tyle że jeśli nie zostanie odpowiednio przedstawiona, czytelnik może się o tym nigdy nie dowiedzieć. Właśnie dlatego problem literatury środka nie polega na tym, że w Polsce jej nie ma. Jest, ale rynek książki nie znalazł dla niej wyraźnego miejsca w sposobie myślenia o książkach.

Nobel dla Anne Carson. Czy wielka literatura musi się podobać?

Historia pewnej pomyłki

Wiem coś o tym z własnego doświadczenia. Mój wydawca przyznał niedawno, że „przestrzelił” z okładkami jednej z moich trylogii. To powieści, które na przykładzie trzech kobiet żyjących w trzech różnych pokoleniach opowiadają de facto historię powojennej Polski ze wszystkimi jej blaskami i cieniami. Tymczasem te trzy książki dostały oprawę graficzną, która sugerowała raczej romans z historią w tle.

REKLAMA
Reklama

Wiecie, o jaką estetykę chodzi. Tajemnicza kobieta w płaszczu, najlepiej odwrócona plecami do czytelnika, w oddali kamienica, dworzec albo malownicza uliczka. Jeśli akcja rozgrywa się podczas wojny, obowiązkowo walizka (albo rower). Jeśli po wojnie, może być kapelusz. Jeśli bohaterka spogląda w dal, to znak, że czeka ją wielka miłość, wielka tajemnica albo jedno i drugie. Jeśli gdzieś zamajaczy swastyka, to musi być zakazany romans, wiadomo jaki.

Podkreślę po raz kolejny, że nie neguję tego typu literatury, bo to pełnoprawny kawał rynku, który ma znakomitą rzeszę odbiorców. Można napisać znakomity romans historyczny, podobnie jak można napisać fatalną powieść aspirującą do literatury wysokiej. Tylko że historia jako tło dla miłości i historia jako siła, która determinuje ludzkie wybory, niszczy relacje i zmienia społeczeństwa, to dwie zupełnie różne książki.

„Naprawdę się rozpłakałem”. Następca Viggo Mortensena o nowym „Władcy Pierścieni”

W moich książkach skupiam się raczej na historii, a jednak pani w płaszczu zrobiła swoje. Żeby było zabawniej, na stronie internetowej księgarni TaniaKsiążka znalazłam opis pierwszej części, w którym potencjalny czytelnik zostaje uprzedzony, że „nie jest to lektura odpowiednia dla osób szukających lekkiej, eskapistycznej historii z gwarantowanym szczęśliwym zakończeniem”. Dalej pojawiają się ostrzeżenia przed torturami, bezwzględnością aparatu ucisku, bratobójczymi mordami i powojenną traumą.

REKLAMA
Reklama

Zatem okładka zaprasza do romantycznej podróży w przeszłość, a księgarnia ostrzega, żeby się uzbroić w odporność psychiczną. Opis powstał niezależnie od wydawcy i całkiem trafnie wskazuje na ciężar poruszanych tematów.

Podkreślę po raz kolejny, że jestem autorką książek obyczajowych i nie mam z tym kłopotu. Problem polega na tym, że czytelnik szukający lekkiego romansu może poczuć się rozczarowany, bo dostanie powieść znacznie trudniejszą, niż obiecywała okładka. Z kolei czytelnik zainteresowany historią społeczną czy polityczną prawdopodobnie nawet po nią nie sięgnie, przekonany, że ma do czynienia z kolejną romantyczną sagą.

Tym samym książka może minąć się ze swoim czytelnikiem, zanim ten w ogóle ją zauważy.

Jest tutaj jeszcze jeden aspekt, o którym na polskim rynku wydawniczym mówi się zdecydowanie za mało albo mówi w kuluarach i po cichu. Chodzi o płeć autora. Mam bowiem nieodparte wrażenie, że kiedy mężczyzna pisze powieść osadzoną w historii, opowiada o historii. Kiedy robi to kobieta, znacznie częściej okazuje się, że napisała sagę rodzinną.

Może przesadzam, ale tylko trochę. Maciej Siembieda z powodzeniem łączy atrakcyjną, sensacyjną fabułę z historycznymi zagadkami. Jego książki mają wyrazistą tożsamość gatunkową i są tak właśnie przedstawiane czytelnikom. Tymczasem autorki, które próbują opowiadać o historii przez losy zwyczajnych ludzi, nierzadko lądują w worku z napisem „literatura obyczajowa” lub „saga rodzinna”. Żeby była jasność – saga rodzinna nie jest niczym gorszym, bo to typ literatury znany bodaj od czasów średniowiecza, vide sagi islandzkie. Chodzi o to, że w przypadku kobiet rodzinę traktuje się czasem jak temat główny, a historię jak dekorację. W przypadku mężczyzn proporcje potrafią się odwrócić.

REKLAMA
Reklama

To nie jest, rzecz jasna, żelazna reguła. Warto jednak zadać pytanie, czy podobne książki byłyby promowane w podobny sposób, gdyby zamienić nazwiska na okładkach. A właściwie nie nazwiska, tylko imiona.

Polska aktorka robi karierę w Hollywood. „Spełniam swoje marzenie”

Literatura, która musi zasłużyć na szacunek

Jestem przekonana, że znajdzie się chór takich, którzy krzykną, że przesadzam albo, co gorsza, histeryzuję. Że przecież mamy Joannę Bator, Jakuba Małeckiego, Annę Cieplak czy Zośkę Papużankę. Autorów, którzy potrafią pisać o zwyczajnych ludziach i ważnych sprawach, a ich książki znajdują uznanie krytyków.

Pełna zgoda, tylko że te przykłady pokazują również coś innego. Bator czy Małecki budowali swoją pozycję w innym momencie rozwoju polskiego rynku wydawniczego. Dziś funkcjonują w obiegu uznanej literatury, są omawiani, nagradzani, zapraszani na festiwale. Ich powieści nie muszą już udowadniać, że zasługują na poważną rozmowę.

A co z autorami, którzy piszą podobnie przystępne, a jednocześnie społecznie przenikliwe książki i nie otrzymali jeszcze literackiego namaszczenia? Co z powieściami, które nie trafiają na listy nominowanych do prestiżowych nagród, choć opowiadają o Polsce, jej historii, przemianach i współczesnych problemach?

REKLAMA
Reklama

Od „Prawa bestii” do Smarzowskiego. Polskie kino urządza się w piekle

Nie każda dobra książka musi dostać Nike czy też obszerną recenzję w opiniotwórczym tygodniku, pomijając fakt, że rynek recenzji w zasadzie zniknął i przeniósł się do bookmediów, ale to zupełnie inna historia. Ale każda zasługuje na to, żeby przedstawić ją czytelnikowi zgodnie z tym, czym rzeczywiście jest.

Bo być może największym problemem polskiej literatury środka jest to, że zaczynamy ją dostrzegać dopiero wtedy, kiedy ktoś uzna ją za literaturę piękną. A przecież ona nie potrzebuje awansu do wyższej kategorii, tylko szacunku i dostrzeżenia na własnych zasadach.

Czy literatura musi wpędzać w depresję?

Jeszcze w kontekście felietonu Marcina Darmasa i jego rozważań o fascynacji złem. Obok problemu marketingu i literackich szufladek dostrzegam jeszcze jedną kwestię. Mam wrażenie, że w polskim myśleniu o literaturze powaga zbyt często chodzi pod rękę z pesymizmem.

Nie zamierzam oczywiście zarzucać Szczepanowi Twardochowi, Jakubowi Żulczykowi czy Łukaszowi Orbitowskiemu, że piszą o ciemnych stronach ludzkiej natury. Robią to na różne sposoby i z różnymi ambicjami artystycznymi, a tak na marginesie jestem fanką powieści Twardocha. Nie mam też zamiaru postulować, żeby ich bohaterowie nagle zaczęli zakładać rodziny, sadzić pelargonie i odnajdywać sens życia w zachodach słońca.

Zastanawiam się tylko, dlaczego tak łatwo przychodzi nam uznawać cierpienie, moralny rozkład i klęskę za materiał na literaturę ważną, podczas gdy nadzieja, przyzwoitość czy zwykła ludzka zdolność do podnoszenia się po upadku bywają traktowane jak składniki literatury pocieszenia. Przecież napisanie przekonującej historii o człowieku, który mimo przeciwności nie traci przyzwoitości, może być równie trudne jak stworzenie fascynującego drania.

REKLAMA
Reklama

Podobnie zresztą jest z humorem. Nie rozumiem, dlaczego miałby odbierać powagę opowieści o historii, przemocy czy społecznych nierównościach. Życie nie składa się przecież z osobnych szufladek na tragedię i komedię. Ludzie śmieją się na pogrzebach, zakochują podczas wojen i opowiadają dowcipy w najbardziej rozpaczliwych okolicznościach. Niekiedy właśnie dlatego, że rzeczywistość jest nie do zniesienia i ratuje nas tylko humor.

U Johna Irvinga bohaterowie nigdy nie mają łatwego życia. Często tracą najbliższych, doświadczają przemocy, odrzucenia i samotności. A jednak pisarz nie odbiera im prawa do radości, czułości czy nadziei. Nie traktuje też tych uczuć jak literackiego wstydu.

Cztery dni urlopu za kilka lat służby wojskowej. Wszystko przez premierę GTA VI

Oczywiście literatura środka nie musi być optymistyczna. Ferrante byłaby pierwszą, która podważyłaby taką definicję. Nie chodzi o obowiązkowy happy end ani o przekonanie, że dobro zawsze zwycięża, tylko o prawo do opowiadania o całym ludzkim doświadczeniu, nie tylko o jego najciemniejszych zakamarkach.

Pani w płaszczu do lamusa

Nie postuluję likwidacji literatury eskapistycznej i rozrywkowej. Nie chciałabym również, żebyśmy skończyli tak, że literatura środka stanie się kolejną marketingową etykietą, którą wydawcy zaczną przyklejać do wszystkiego, co akurat trudno im sprzedać. Marzy mi się natomiast, żebyśmy przestali traktować przystępność jak dowód literackiej przeciętności, a poważną tematykę jak zapowiedź czytelniczej męki.

REKLAMA
Reklama

Żeby wydawcy mieli odwagę promować powieści społeczno-obyczajowe jako powieści społeczno-obyczajowe, niekoniecznie jako historie o miłości, która pokona wszelkie przeciwności. Żeby okładka nie musiała obiecywać romantycznych uniesień, jeśli książka opowiada przede wszystkim o historii, polityce czy społecznych przemianach. Żeby wreszcie szeroko pojęta krytyka potrafiła dostrzec wartość w dobrej, fabularnej opowieści, jeszcze zanim ktoś przyzna jej odpowiednio prestiżową nagrodę. O ile w ogóle ktokolwiek ją zauważy.

Duży serwis streamingowy znika z Polski. Na rynku zrobi się luźniej

Literatura środka nie jest literaturą kompromisu, a my nie potrzebujemy mniej literatury popularnej ani więcej literatury wysokiej. Potrzebujemy rynku, który przestanie traktować wszystko, co znajduje się pomiędzy, jak produkt wymagający albo romantycznej okładki, albo też literackiego namaszczenia.

Pani w płaszczu niech sobie zostanie, byleby nie musiała występować na okładce każdej książki, w której bohaterka ma nieszczęście zakochać się na tle wielkiej historii. Z obserwacji wnioskuję jednak, że moda na płaszcze powoli mija, tak jak wcześniej minęła (wybaczcie) moda na „pasiaste okładki” czy też zachody słońca na polu lawendowym.

REKLAMA
Reklama

Ciekawe, co będzie następne. Cokolwiek by nie było, z dużą dozą prawdopodobieństwa i z głębokim poczuciem smutku mogę zawyrokować, że na pewno nie będzie stworzone przez żywego grafika.

Źródło: Zero.pl
Dagmara Leszkowicz-Zaluska
Dagmara Leszkowicz-ZaluskaDziennikarka i pisarka. Wieloletnia korespondentka agencji informacyjnej Reuters, pracowała również w think-tanku Polityka Insight oraz prowadziła anglojęzyczne serwisy Polskiej Agencji Prasowej - autor zewnętrzny
REKLAMA
Reklama