Nie jest zaskoczeniem, że negocjacje nie przyniosły przełomu w sprawie pokoju na Ukrainie. Jedynym konkretnym ustaleniem była zgoda obu stron na wymianę jeńców „na dużą skalę” – jak określił ją Rustem Umerov, szef ukraińskiej delegacji negocjacyjnej.
Nie należy jednak umniejszać znaczenia tego spotkania. Po pierwsze, strony wznowiły oficjalne rozmowy po ośmiu miesiącach przerwy. Proces negocjacyjny został wcześniej zamrożony, ponieważ uwaga USA skupiła się na wojnie z Iranem, rozpoczętej 28 lutego. Po drugie, aby ocenić, czy proces pokojowy prowadzi do rzeczywistych zmian stanowisk negocjacyjnych obu stron, konieczne jest szersze spojrzenie na kontekst rozmów, gdyż ma on bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa Polski.
Czytaj także: „Zielone światło ze strony Pentagonu”. Szef MON po rozmowach w Waszyngtonie
Metoda „kija i marchewki”
Aby zrozumieć, o co i jak toczy się negocjacyjna gra, należy cofnąć się do wydarzeń sprzed miesiąca. 9 października, podczas nieformalnego szczytu z udziałem USA, Ukrainy, państw E3, Komisji Europejskiej i NATO, Stany Zjednoczone przedstawiły nowe podejście do negocjacji z Rosją. Zaprezentowali je dwaj specjalni wysłannicy, Jared Kushner i Steve Witkoff.
Jak się później okazało, administracja Trumpa ponownie zastosowała strategię „kija i marchewki”, nie ograniczając się do retorycznych zapowiedzi. „Kij” wymierzono w Ukrainę, której czasowo zablokowano dostęp do usług sieci „StarShield”, wojskowego odpowiednika „Starlink”. Wstrzymano przekazywanie danych wywiadowczych wykorzystywanych przez Ukrainę do prowadzenia uderzeń dalekiego zasięgu na cele w Rosji. Nie obyło się również bez wezwań Trumpa, by Zeleński ustąpił ze sprawowanego urzędu.
Z kolei „marchewkę” dano Rosji, aby zachęcić ją do podjęcia negocjacji. Jak się okazało w krótkim czasie, wymiernym efektem stało się czasowe zawieszenie amerykańskich sankcji na rosyjską ropę oraz jej zakupu przez USA.
Dobry klimat na podjęcie negocjacji, miało stworzyć pięciodniowe zawieszenie broni w Ołeszkach, mające być zasługą Melanii Trump. Oficjalnie porozumienie miało stanowić wyraz dobrej woli obu stron konfliktu, w celu dostarczenia pomocy humanitarnej do miejscowości.
Zamiast narzędzia pokoju, narzędzie wywierania presji
Tak jednak mogło się tylko wydawać. W rzeczywistości zawieszenie broni stanowiło kolejne narzędzie presji na Ukrainę. Gdyby Kijów nie wyraził na nie zgody, administracja Trumpa mogłaby wykorzystać tę odmowę jako uzasadnienie zakończenia amerykańskiego wsparcia wojskowego. Taka decyzja miałaby nie tylko wymiar polityczny, lecz znajdujący usprawiedliwienie w amerykańskim prawodawstwie. Zgodnie z ustawą „Foreign Assistance Act of 1961” administracja prezydencka byłaby bowiem zobowiązana do wstrzymania wsparcia wojskowego dla państwa, które blokuje dostarczanie amerykańskiej pomocy humanitarnej.
Nie można przy tym stwierdzić, że Ołeszki znajdowały się w gorszej sytuacji humanitarnej niż inne miasta przyfrontowe. Pomoc humanitarna docierała tam sukcesywnie dzięki dronom wykorzystywanym przez Ukraińców. Natomiast z wojskowego punktu widzenia zawieszenie broni ograniczało przede wszystkim działania strony ukraińskiej. Ukraińcy wykorzystywali bowiem drony nie tylko do dostarczania pomocy ludności cywilnej, lecz także do uniemożliwiania przegrupowania rosyjskich sił w Ołeszkach. Miasto stanowi bezpośredni punkt oparcia dla potencjalnych działań ofensywnych w kierunku miasta Chersoń, którego zawieszenie broni nie obejmowało. W rezultacie, choć porozumienie przedstawiano jako obustronne, jego skutki miały charakter jednostronny.
Zakończenie okresu zawieszenia broni w Ołeszkach z 1 na 2 listopada, stało się okazją do podsumowania wysiłków humanitarnych w Białym Domu. Podczas wydarzenia Rosjan przedstawiano jako „humanitarystów”, którzy przyczynili się do przeprowadzenia akcji. Rosję reprezentował Kiriłł Dmitrijew, szef państwowego Rosyjskiego Funduszu Inwestycji Bezpośrednich, zarządzającego środkami w wysokości 10 mld dolarów, a zarazem jeden z najważniejszych doradców Władimira Putina. Można powiedzieć, że Dmitrijew pełni rolę podobną do tej, którą w otoczeniu Trumpa odgrywają Jared Kushner czy Steve Witkoff.
Na konferencji prasowej z udziałem Melanii Trump jednak się nie skończyło. Za kulisami Dmitrijew spotkał się z amerykańskim prezydentem. To właśnie po tym spotkaniu Trump, wypowiadając się do mediów, zapowiedział „wielkie, piękne porozumienie”.
W ten sposób Amerykanie osiągnęli swój cel. Pośrednio wymusili na Ukraińcach gest dobrej woli, a jednocześnie umożliwili Rosjanom przedstawienie się jako orędowników dyplomacji. Tym samym stworzyli atmosferę sprzyjającą zapowiadanemu wznowieniu rund negocjacyjnych w Abu Zabi.
Stanowiska negocjacyjne
W ten sposób dochodzimy do analizy stanowisk negocjacyjnych, które pozwalają zrozumieć, co rzeczywiście znajduje się na stole negocjacyjnym. Nie chodzi bowiem o stanowiska wyłącznie dwóch stron konfliktu, lecz trzech uczestników procesu: Ukrainy, Rosji i USA. Amerykanie mają bowiem własne interesy związane z „wielkim, pięknym porozumieniem”, którego częścią mają być również państwa europejskie.
Odchodząc na chwilę od chronologii wydarzeń, zanim przejdziemy do szczegółów „wielkiego, pięknego porozumienia”, należy przyjrzeć się stanowiskom negocjacyjnym Rosji i Ukrainy przed rozpoczęciem rozmów w Abu Zabi.
Nastawienie Ukrainy do negocjacji było powściągliwe. Przedstawiciele Kijowa nie spodziewali się przełomu ze względu na brak sygnałów świadczących o gotowości Moskwy do istotnych ustępstw - potwierdzał to przykład Ołeszek.
Czytaj także: Media o planie zakończenia wojny w Ukrainie. Są cztery filary porozumienia
Co chciał osiągnąć Zełeński?
Kijów ponownie potraktował negocjacje jako okazję do uzyskania konkretnych zobowiązań dotyczących bezpieczeństwa, wymiany jeńców oraz stworzenia podstaw do zawieszenia broni na całej linii frontu. Kluczowa dla zrozumienia różnic między stanowiskami obu stron jest kolejność działań postulowana przez Zełenskiego. Najpierw miałoby nastąpić zawieszenie walk, następnie ustanowienie wiarygodnych gwarancji bezpieczeństwa dla Ukrainy, a dopiero później ewentualne rozmowy dotyczące szerszej architektury bezpieczeństwa europejskiego.
Fundamentalnym elementem ukraińskiego stanowiska pozostaje kwestia terytorialna. Kijów konsekwentnie odrzucał rosyjskie żądanie wycofania ukraińskich wojsk z tych części obwodów, do których Rosja rości sobie prawa, a które nadal pozostają pod kontrolą Ukrainy.
Propozycja przełamania tego impasu wyszła jednak nie od Ukraińców, lecz od Amerykanów. Kushner i Witkoff zaproponowali zmianę granic administracyjnych obwodów donieckiego i ługańskiego w taki sposób, aby pokrywały się one z obecną linią frontu. Propozycja pozwoliłaby zatem Ukrainie zachować rozbudowaną na tych terenach linię umocnień. Jednocześnie umożliwiłaby Putinowi ogłoszenie symbolicznego zwycięstwa bez konieczności przejmowania dodatkowych terytoriów. Choć Kijów nie wyraził wprost aprobaty dla tego rozwiązania, wcześniej sygnalizował gotowość do zamrożenia konfliktu na dotychczasowych pozycjach. Byłby to jednak kompromis oznaczający, że Ukraina godzi się z utratą kontroli nad około 20 proc. swojego terytorium w granicach uznanych międzynarodowo.
Co chciała osiągnąć Moskwa?
Odmienne stanowisko negocjacyjne zaprezentowała Moskwa, która podtrzymuje swoje żądania od poprzedniej rundy rozmów. Podstawowym warunkiem zgody Rosji na jakiekolwiek zawieszenie broni pozostawało przyjęcie innej kolejności działań: najpierw uzgodnienie ogólnych ram bezpieczeństwa europejskiego, następnie określenie warunków politycznego rozwiązania konfliktu, a dopiero na końcu wstrzymanie walk. Tym samym punktem wyjścia dla Kremla, są negocjacje dotyczące przyszłego kształtu całej europejskiej architektury bezpieczeństwa.
Zestawienie tych dwóch stanowisk powinno stanowić dla Stanów Zjednoczonych, występujących w roli mediatora, punkt wyjścia do poszukiwania kompromisu między oczekiwaniami obu stron. Tymczasem ogólne założenia „wielkiego, pięknego porozumienia”, przedstawione w ubiegły piątek przez Jareda Kushnera, wskazują na nieco inny kierunek amerykańskiej dyplomacji. Wynika z nich, że administracja USA zamierza wyjść naprzeciw oczekiwaniom Rosji i wykorzystać negocjacje dotyczące Ukrainy do opracowania nowych ram bezpieczeństwa europejskiego.
Wśród pięciu głównych celów, Kushner wymienił ustanowienie stałego mechanizmu konsultacji w kwestiach bezpieczeństwa, utworzenie skutecznych kanałów komunikacji kryzysowej oraz zwiększenie przejrzystości działań wojskowych. Pozostałe dwa cele obejmują wprowadzenie wzajemnych środków ograniczających ryzyko eskalacji oraz wypracowanie długoterminowego systemu stabilności w Europie. Bezpośrednimi efektami tych działań byłoby zatem: wznowienie działalności Rady NATO-Rosji oraz odbudowa stosunków energetycznych Europy z Moskwą.
W praktyce chodzi o gruntowny reset stosunków z Rosją, którego pierwszym etapem były konsultacje przeprowadzone w ubiegłym roku w Anchorage na Alasce. Odnosząc się do przedmiotu negocjacji, „The Guardian” przytoczył słowa anonimowego przedstawiciela amerykańskiej dyplomacji: „Musimy stworzyć coś nowego, co będzie odpowiadało dzisiejszym realiom. Gdyby dotychczasowa architektura bezpieczeństwa funkcjonowała prawidłowo, nie mielibyśmy do czynienia z tak długotrwałą wojną. Jest więc oczywiste, że coś nie działa. Musimy znaleźć takie rozwiązanie, które sprawi, że zakończenie tej wojny będzie rzeczywiście ostateczne”.
Jaka jest rola Europy w negocjacjach w Abu Zabi?
Warto również przyjrzeć się roli państw europejskich w negocjacjach w Abu Zabi. Oficjalnie ich przedstawiciele nie uczestniczyli w trójstronnych rozmowach, dlatego ich bezpośredni wpływ na przebieg negocjacji pozostawał marginalny. Nie oznacza to jednak braku możliwości oddziaływania na cały proces dyplomatyczny. To właśnie państwa europejskie finansują dziś ukraiński wysiłek wojenny. To ich wsparcie pozostaje jednym z fundamentów pozycji negocjacyjnej Kijowa.
Najlepiej świadczy o tym list kanclerza Friedricha Merza, który, demonstrując możliwości oddziaływania Berlina, posunął się do postawienia politycznego ultimatum wobec całej Unii Europejskiej. W piśmie skierowanym do przewodniczącego Rady Europejskiej Antónia Costy zagroził bowiem zablokowaniem wieloletniego budżetu Unii na lata 2028-2034, jeżeli wszystkie państwa członkowskie nie zobowiążą się do dalszego finansowania Ukrainy.
W ten sposób Merz pokazał, że choć państwa europejskie nie mają zagwarantowanego miejsca przy głównym stole negocjacyjnym, nadal dysponują pośrednimi instrumentami wpływu na przebieg procesu pokojowego.
Wschodnia flanka NATO
W całej tej sytuacji, szczególną uwagę zwraca nieobecność przedstawicieli państw wschodniej flanki NATO. Żadne z tych państw nie miało swojego reprezentanta, nawet w roli obserwatora. Tym samym powierzyły one swoje losy sojusznikom.
Z przykrością trzeba przyznać, że trudno oczekiwać, aby głos regionu reprezentowała Polska. Nasz szef dyplomacji jest bardziej zajęty dyskusjami na platformie X i wewnętrznymi sporami politycznymi niż prowadzeniem polityki zagranicznej.
W kontekście reprezentacji regionu szczególną uwagę zwraca aktywność prezydenta Finlandii Alexandra Stubba. W ubiegłym miesiącu wraz z premierem Norwegii Jonasem Størem przeprowadził on rozmowę telefoniczną z Władimirem Putinem, podczas której poruszono kwestię „pierwotnych przyczyn wojny”. Niezależnie od nieprzychylnej reakcji państw europejskich na tę inicjatywę kluczowe znaczenie ma fakt, że Finlandia i Polska stoją w obliczu tożsamego zagrożenia.
Problem polega jednak na tym, że mimo tych kontaktów nie wypracowano formalnego mandatu, który pozwalałby Stubbowi reprezentować cały region. W rezultacie państwa najbardziej zainteresowane konsekwencjami ewentualnego porozumienia pozostają poza głównym procesem negocjacyjnym. Musimy więc polegać na zapewnieniach Waszyngtonu, że nasz region nie stanie się przedmiotem negocjacji. Innymi słowy, sami możemy znaleźć się na stole negocjacyjnym. Taki kierunek odpowiadałby oczekiwaniom Rosji, która niezmiennie podtrzymuje stanowisko, że konflikt zostanie rozwiązany dopiero wtedy, gdy USA i Europa spełnią żądania Moskwy przedstawione w grudniu 2021 roku. Przypomnijmy: chodzi o powrót do ustaleń między Rosją a NATO z 1997 roku.
W rezultacie państwa naszego regionu pozostają w stanie niepewności. Nie uczestniczą w głównych rozmowach, a ich udział ogranicza się do późniejszych, indywidualnych konsultacji dwustronnych. Oznacza to, że muszą polegać na dobrej woli sojuszników w „ustaleniu czegoś co będzie działać”.
Co jest celem "grupy Bergen"?
Właśnie w tym kontekście szczególnego znaczenia może nabrać „grupa Bergen”, powołana z inicjatywy Elbridge’a Colby’ego, podsekretarza wojny USA ds. polityki. Jak określił ją serwis „Politico”, stanowi ona swego rodzaju wewnętrzny klub VIP Sojuszu Północnoatlantyckiego. W jej skład wchodzą: USA, Polska, Niemcy, Norwegia, Szwecja, Finlandia i Holandia oraz Dania.
Oficjalnym celem grupy jest wzmacnianie europejskich zdolności obronnych oraz przejmowanie przez sojuszników większej odpowiedzialności za konwencjonalną obronę kontynentu. Jednocześnie jej powstanie oznacza, że Waszyngton wyodrębnił w ramach NATO wąskie grono państw, którym poświęca szczególną uwagę. Można oczywiście uznać tę inicjatywę wyłącznie za techniczny format współpracy wojskowej. Jednak w momencie, gdy USA rozpoczynają rozmowy z Rosją o przyszłym kształcie europejskiego bezpieczeństwa, trudno pominąć jej polityczne znaczenie. Być może, grupa ma pokazać Moskwie, gdzie Waszyngton wyznaczył swoje czerwone linie, wskazujące obszar, z których USA nie zamierzają się wycofywać.
W tym kontekście szczególnie niepokojące wydaje się pominięcie państw bałtyckich, które mimo przeznaczania na obronność jednych z najwyższych odsetek PKB w całym Sojuszu nie znalazły się w tym gronie. Jeżeli bowiem o uczestnictwie decyduje gotowość do ponoszenia większej odpowiedzialności za własne bezpieczeństwo, trudno uzasadnić nieobecność Litwy, Łotwy i Estonii poziomem ich wydatków obronnych. Rodzi to pytanie: jakie miejsce przewidziano dla nich w przyszłej europejskiej architekturze bezpieczeństwa?
Po co Kosiniak-Kamysz poleciał do USA?
W całym tym kontekście, nie bez znaczenia pozostaje wizyta wicepremiera Władysława Kosiniaka-Kamysza w Waszyngtonie, która odbyła się w tym samym czasie co negocjacje w Abu Zabi.
Wizytę tę można odczytywać jako próbę umocnienia pozycji Polski w amerykańskim systemie sojuszy. Może ona również stanowić element prowadzonej od miesięcy współpracy wojskowej, niezwiązanej bezpośrednio z rozmowami pokojowymi. Nie można jednak wykluczyć mniej optymistycznej interpretacji. Zgodnie z nią wizyta mogłaby stanowić próbę mamienia Polski zapewnieniami o ustanowieniu stałej obecności wojsk USA na naszym terytorium.
Polski minister obrony optymistycznie mówił o „zielonym świetle” dla utworzenia stałej bazy wojsk USA w Polsce. Tymczasem w końcowym komunikacie Pentagonu wydanym po spotkaniu nie znalazło się żadne zobowiązanie dotyczące jej budowy.
W obecnych okolicznościach trudno uznać za przypadkową jakąkolwiek decyzję Waszyngtonu dotyczącą rozmieszczenia amerykańskich sił w Europie lub rezygnacji z tego kroku. Każda z tych decyzji nabiera dziś strategicznego znaczenia.
Zgodnie z harmonogramem ogłoszonego przez Pentagon przeglądu obecności wojsk USA w Europie najbliższe dwa miesiące będą kluczowe dla oceny przyszłego amerykańskiego zaangażowania. Decyzje podjęte w wyniku tego przeglądu mogą bowiem pokazać, gdzie Waszyngton wyznacza swoje „czerwone linie” i jakie miejsce w amerykańskiej polityce bezpieczeństwa zajmie Polska.
Nie zmienia to jednak istoty problemu. Niezależnie od tego, czy Polska należy dziś do grona uprzywilejowanych sojuszników USA w ramach „grupy Bergen”, cała wschodnia flanka NATO pozostaje przedmiotem negocjacji dotyczących przyszłej architektury bezpieczeństwa w Europie.
Czytaj także: Kosiniak-Kamysz spotka się z Hegsethem. Kluczowe rozmowy o wojskach USA w Polsce
