Światy wirtualny i realny splotły się tak ściśle, że każda próba wyznaczenia między nimi sztywnej granicy byłaby dziś przejawem naiwności. Przestrzeń cyfrowa przestała być jedynie zbiorem aplikacji czy nakładką na naszą codzienność. Dziś internet jest środowiskiem, w którym oddychamy, nawiązujemy relacje, czerpiemy wiedzę i budujemy własną tożsamość.
Zjawisko to dotyczy każdego z nas, jednak to właśnie najmłodsze pokolenie – dzieci i nastolatki wkraczające w dorosłość ze smartfonem w dłoni – doświadcza tego splotu w sposób najbardziej bezpośredni i pozbawiony ochrony. Dla nas cyfrowy świat jest naturalnym środowiskiem dorastania, w którym granica między tym, co na ekranie, a tym, co w szkolnej ławce, całkowicie się zaciera.
Jako młody człowiek i działacz społeczny kierujący „Akcją Uczniowską” każdego dnia obserwuję ten proces z bliska. Znam sieć od podszewki, bo sam w niej dorastałem. Już na wstępie podkreślę: internet sam w sobie nie jest zły. Powrót do technofobicznych lęków byłby niezrozumieniem współczesnego świata. To genialny wynalazek, który dał nam dostęp do wiedzy i zniósł bariery komunikacyjne.
Unijny Akt o Uczciwości Cyfrowej. Może całkowicie zmienić internet
Nie możemy jednak dłużej przymykać oczu na to, że w obecnym kształcie cyfrowy ekosystem generuje ogromne szkody. Bezkarny hejt, mowa nienawiści, oswajanie najmłodszych z przemocą czy algorytmiczne żerowanie na najniższych instynktach nie powinny mieć miejsca w dojrzałym społeczeństwie. Obserwujemy dziś najpoważniejszy od lat kryzys zdrowia psychicznego wśród dzieci i młodzieży, a jego źródeł należy szukać właśnie w pozbawionych hamulców mechanizmach sieci.
Każdy z nas choć raz, odkładając telefon z poczuciem przebodźcowania, zadał sobie pytanie: czy chcemy, aby cyfrowa przestrzeń była miejscem, w którym wygrywa ten, kto krzyczy najgłośniej i obraża najbardziej bezkarnie? Czy wolność w sieci naprawdę musi oznaczać przyzwolenie na krzywdzenie drugiego człowieka?
Decyzja prezydenta Nawrockiego. O co toczy się gra w ustawie o DSA?
Stoimy dziś u progu przełomowego momentu dla polskiej przestrzeni cyfrowej. W piątek, 13 listopada, upływa termin, w którym prezydent Karol Nawrocki musi podjąć decyzję w sprawie drugiej ustawy wdrażającej unijny Akt o Usługach Cyfrowych (DSA). Głowa państwa już raz – na początku roku – zawetowała przepisy regulujące ten obszar, uzasadniając to obroną wolności słowa.
Z korytarzy Pałacu Prezydenckiego docierają do mnie sprzeczne sygnały. Jeszcze niedawno, po serii dramatycznych ataków w polskich szkołach, z otoczenia prezydenta płynęły zapewnienia, że pod wpływem presji społecznej i w imię ochrony najmłodszych tym razem podpisze ustawę. Ostatnie doniesienia są jednak znacznie mniej optymistyczne.
Złe wykorzystanie AI do wyostrzenia obrazu. Zdjęcia z Krakowa to potwierdzają
Aby ocenić stawkę tej decyzji, trzeba oddzielić fakty od politycznych mitów. Po pierwsze, podpis prezydenta nie jest magiczną różdżką, która jednym ruchem rozwiąże wszystkie problemy internetu. Po drugie, unijne rozporządzenie DSA już obowiązuje w Polsce, a pierwsza ustawa wskazała Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej jako koordynatora ds. usług cyfrowych.
O co zatem toczy się gra w przypadku ustawy uchwalonej w październiku? Chodzi o brakujące ogniwo systemu: krajowe procedury szybkiego reagowania na treści nielegalne. Dziś, gdy w internecie pojawia się materiał naruszający polskie prawo – nawoływanie do przemocy, pedofilia, nielegalny handel czy oszustwa reklamowe – możliwości interwencji państwa są ograniczone. Problemem pozostaje opieszałość globalnych platform, które nie reagują wystarczająco szybko na zgłoszenia. Nowa ustawa tworzy przejrzystą ścieżkę prawną, dzięki której uprawnione organy będą mogły skutecznie domagać się od gigantów blokowania bezprawnych materiałów. Jednocześnie przepisy gwarantują użytkownikom prawo do odwołania się od takiej decyzji.
Nie sposób jednak ignorować kontrowersji, jakie budzi regulacja. Jej przeciwnicy oraz środowiska wolnościowe ostrzegają przed ryzykiem cenzury prewencyjnej i przekazaniem urzędnikom „czerwonego przycisku”, pozwalającego wyłączać niewygodne treści. Ich zdaniem administracyjna procedura blokowania wpisów otwiera pole do politycznych nadużyć i uciszania krytyków władzy pod pretekstem walki z dezinformacją.
Obawy przed cenzurą należy traktować poważnie, ale moim zdaniem w przypadku tej ustawy są one nieuzasadnione. Przepisy nie ustanawiają ogólnego zakazu dezinformacji ani nie dają prawa do usuwania opinii tylko dlatego, że są niewygodne. Zakres interwencji ogranicza się do treści bezprawnych w świetle polskiego prawa, a procedury obejmują kontrolę sądową. W obecnym kształcie zabezpieczenia przed cenzurą są wystarczające, a bierność państwa wobec samowoli platform stanowi znacznie większe zagrożenie niż ryzyko biurokratyzacji.
Podpisanie drugiej ustawy wdrażającej DSA to absolutna podstawa – pierwszy krok, by egzekwować od big techów przestrzeganie polskiego prawa. Nie możemy jednak na tym poprzestać, bo samo blokowanie treści przestępczych nie uzdrowi modelu działania mediów społecznościowych.
„Wykryty i zatrzymany”. Cyberatak na państwowy system ePUAP
Algorytmy, które zarabiają na naszych najgorszych emocjach
Aby pojąć, dlaczego potrzebujemy głębszych reform, musimy przyjrzeć się mechanizmom rządzącym mediami społecznościowymi – lub antyspołecznościowymi. Największe platformy przestały być neutralnymi pośrednikami. Stały się graczami na globalnym rynku uwagi, gdzie walutą jest czas przed ekranem, a paliwem – negatywne emocje.
Algorytmy rekomendacyjne zoptymalizowano pod kątem maksymalizacji zaangażowania za wszelką cenę. Treści szokujące, promujące agresję i wzbudzające lęk rozprzestrzeniają się wielokrotnie szybciej niż materiały merytoryczne. W tej kalkulacji nie ma miejsca na wrażliwość na wiek odbiorcy. W efekcie dziesięciolatek, szukając kontaktu z rówieśnikami, w kilka minut może trafić na patostreamy, nagrania wypadków czy materiały promujące anoreksję, samookaleczenia, a nawet samobójstwa.
„W trybie natychmiastowym”. Jensen Huang nie jest już prezesem Nvidii
Skutki dostrzegamy w świecie rzeczywistym – w przepełnionych szpitalach psychiatrycznych i na szkolnych korytarzach. Akty agresji, których sprawcami są młodzi ludzie, to poważne sygnały alarmowe. Nie wolno nam sprowadzać ich do rangi „odosobnionych incydentów”, o czym pisałem miesiąc temu dla portalu Zero.pl.
Żaden nastolatek nie budzi się pewnego ranka z pomysłem, by wziąć nóż i zaatakować rówieśników. Takie tragedie to finał długotrwałego procesu cyfrowej socjalizacji – wielomiesięcznego oswajania się z przemocą i wciągania w cyfrowe królicze nory, gdzie agresja staje się normą. Gdy w internecie brakuje granic, przemoc bywa postrzegana jako najkrótsza droga do zasięgów. Kiedy dochodzi do tragedii, nieocenzurowane nagrania zalewają sieć, a algorytmy podbijają ich zasięg, ucząc najmłodszych znieczulicy.
Mamy w Polsce fatalną kulturę reagowania dopiero po tragediach – i tylko dopóty, dopóki dziennikarze mówią o tym dzień i noc. Podobnie jak miesiąc temu, po atakach nożowników, politycy deklarowali działania ponad podziałami, tak kilka dni po zamachu w Krakowie wracamy do punktu wyjścia. Rzadko widzimy jedność polityczną, ale po tragedii w Krakowie widok prezydenta Nawrockiego i premiera Tuska idących razem w marszu milczenia był poruszający. W życiu publicznym powinny istnieć tematy ponadpolityczne. Bezpieczeństwo najmłodszych jest takim priorytetem.
Zakaz patostreamingu to dopiero początek
Należy uczciwie dostrzegać działania zmierzające w dobrym kierunku. Dobrze, że ustawowy zakaz patostreamingu został przyjęty przez parlament, podpisany przez prezydenta i wchodzi w życie. Państwo wyznaczyło tu granicę między wolnością ekspresji a zarabianiem na poniżaniu i przemocy pokazywanych na żywo. To jednak dopiero początek drogi.
Rządzący wciąż zwlekają z wdrożeniem zakazu korzystania z mediów społecznościowych przez dzieci poniżej 15. roku życia. Propozycje weryfikacji wieku za pomocą narzędzi takich jak mObywatel czy Europejski Portfel Tożsamości Cyfrowej dopiero powoli przebijają się do prac legislacyjnych.
Rozmawiając dwa tygodnie temu z wicepremierem i ministrem cyfryzacji Krzysztofem Gawkowskim, usłyszałem zapowiedź, że zakaz wejdzie w życie do czerwca lub września 2027 r. Tymczasem jeszcze na przełomie stycznia i lutego słyszałem obietnicę wdrożenia regulacji od 1 stycznia 2027 r. Nieoficjalnie słyszę, że rząd ma wkrótce przedstawić pełny projekt ustawy, ale czy tak będzie? Musimy cierpliwie poczekać. Każdy kolejny miesiąc zwlekania daje czas potentatom cyfrowego biznesu na bezkarne niszczenie zdrowia psychicznego następnych roczników uczniów.
Po zamachu w Krakowie policja zatrzymała 11 osób. Przyczyna: wpisy w sieci
Dziecko może mieć jednocześnie osiem lat i 33 lata
Obecna weryfikacja wieku w internecie nie działa – to fikcja, którą można obejść w kilka minut. Wystarczy, że ośmiolatek poda, że ma więcej, np. 33 lata. Dziś weryfikacja ogranicza się do kliknięcia w kwadrat z pytaniem, czy nie jestem robotem.
Jeśli wprowadzimy zakaz mediów społecznościowych dla najmłodszych, musimy zadbać o szczelną weryfikację, zamiast tworzyć martwy przepis. W Australii po wprowadzeniu podobnych restrykcji jednego dnia zniknęły miliony kont małoletnich, a następnego pojawiły się ponownie, założone innymi sposobami. Jeśli tak miałoby to wyglądać w Polsce, szkoda czasu – już dziś platformy teoretycznie wymagają ukończenia 13. roku życia, a w praktyce korzystają z nich pierwszoklasiści.
I pamiętajmy, że nic nie zastąpi edukacji. Jakikolwiek zakaz bez jednoczesnego edukowania w zakresie higieny cyfrowej nie ma prawa bytu.
Żurek o Sądzie Najwyższym i sprawie Święczkowskiego. „Pieczątka z ziemniaka”
Koniec z fikcyjną anonimowością. Odpowiedzialność za słowo w internecie
Sama ochrona najmłodszych nie rozwiąże problemu cyberprzemocy, z którą mierzą się także dorośli. Jako „Akcja Uczniowska” zaproponowaliśmy rozwiązanie bardziej kompleksowe: zasadę, zgodnie z którą każdy, kto chce publikować treści i komentować w sieci, musiałby w bezpieczny sposób zweryfikować swoją tożsamość.
Odłóżmy na bok uprzedzenia: czy nie czulibyśmy się bezpieczniej w sieci, wiedząc, że osoba po drugiej stronie ekranu ponosi pełną odpowiedzialność prawną za swoje słowa? Czy nie zmieniłoby to charakteru polskiej debaty publicznej, zastępując nagonki merytoryczną wymianą opinii? Gdyby każdy hejter miał świadomość, że nie ukryje się za anonimowym awatarem, skala nienawiści znacząco by się zmniejszyła.
Na ten postulat natychmiast podnoszą się głosy straszące cyfrowym totalitaryzmem i inwigilacją. Obalmy ten mit: nie chodzi o odbieranie wolności ani o śledzenie obywateli! O ile sprzeciw prawicy wobec niektórych decyzji rządu jestem w stanie zrozumieć, o tyle w tym przypadku jest on bezpodstawny. Gdyby pojawiły się próby działań państwa wykraczających poza swobody obywatelskie, jako organizacje pozarządowe zareagowalibyśmy pierwsi.
Wolność słowa to fundament demokracji, ale nigdy nie oznaczała wolności od odpowiedzialności. W świecie fizycznym nikt nie jest anonimowy, gdy zakłada konto w banku czy kupuje kartę SIM. Dlaczego więc w świecie cyfrowym absolutna anonimowość miałaby być parawanem chroniącym sprawców nękania, gróźb karalnych i szerzenia nienawiści? Najwyższy czas skończyć z tą hipokryzją. Wolność słowa oznacza swobodę wyrażania opinii, a nie prawo do bezkarnego niszczenia psychiki rówieśnika czy sąsiada.
Bezpieczna weryfikacja tożsamości zamiast inwigilacji
Kluczem jest stworzenie szyfrowanego systemu weryfikacji, który potwierdzi tożsamość użytkownika (np. poprzez token z mObywatela), ale nie będzie śledził jego aktywności ani ujawniał danych publicznie – w sieci nadal można by występować pod pseudonimem, lecz bez poczucia bezkarności wobec służb i sądu.
Warto tu odnieść się do nieufności prezydenta Karola Nawrockiego wobec państwowych systemów gromadzenia danych, którą słyszeliśmy choćby przy okazji wrześniowego weta dla państwowego e-dziennika. Zadajmy sobie pytanie: komu w 2026 r. powinniśmy ufać bardziej? Państwowym narzędziom podlegającym rygorystycznemu prawu, RODO i kontroli społecznej, czy prywatnym, zagranicznym korporacjom, których modelem biznesowym jest monetyzowanie naszych najbardziej intymnych danych? Odpowiedź wydaje się oczywista.
TSUE oddalił wszystkie skargi Polski na pakiet „Gotowi na 55”
Skala kryzysu, której nie możemy dłużej ignorować
Liczby nie pozostawiają złudzeń. Blisko połowa polskich dzieci otrzymuje smartfon przed dziewiątym rokiem życia. Ponad połowa uczniów doświadczyła cyberprzemocy, co czwarte dziecko zetknęło się z niechcianymi treściami seksualnymi lub szantażem, a średni wiek pierwszego kontaktu z pornografią to zaledwie 11 lat. Co najbardziej przerażające – niemal co drugi skrzywdzony uczeń zostaje z tym problemem sam, nie szukając pomocy u dorosłych. Przerzucanie na dwunastolatka odpowiedzialności za obronę przed algorytmami gigantów to skrajna nieodpowiedzialność. Dorośli pozostawiają go w świecie, którego zasad nie rozumie i którego zagrożeń nie potrafi rozpoznać. To odpowiedzialność, której nie wolno przerzucać na dzieci.
Wolność wymaga odpowiedzialności. Czas skończyć z cyfrowym „Dzikim Zachodem”
Najwyższy czas przestać traktować internet jak cyfrowy „Dziki Zachód”. Tworzenie rozsądnych regulacji i wyznaczanie granic korporacjom nie jest zamachem na wolność, lecz warunkiem jej ochrony. Wolność pozbawiona zasad staje się tyranią najbardziej agresywnych jednostek. Piątkowa decyzja prezydenta Karola Nawrockiego w sprawie ustawy o DSA nie załatwi wszystkiego, ale będzie symbolicznym i praktycznym testem odpowiedzialności. Czy głowa państwa opowie się po stronie realnych narzędzi ochrony obywateli, dając impuls do dalszych zmian – takich jak skuteczna weryfikacja wieku i koniec bezkarnej anonimowości – czy po raz kolejny wycofa się w imię abstrakcyjnych sporów doktrynalnych?
Zamiast ograniczać się do wyrazów współczucia po kolejnych tragediach, politycy powinni usiąść przy jednym stole i wspólnie wypracować rozwiązania, które zapewnią bezpieczeństwo i pozwolą zapobiegać podobnym zdarzeniom w przyszłości.
