Czy Polska radzi sobie z problemem bomb ekologicznych? Niestety, jeszcze nie. Choć w ostatnich latach państwo zaczęło przeznaczać poważne pieniądze na usuwanie niebezpiecznych odpadów, wciąż przede wszystkim próbujemy poradzić sobie ze skutkami wieloletnich zaniedbań, zamiast skutecznie zapobiegać powstawaniu kolejnych zagrożeń.
Brakuje nadzoru
Według danych Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska z lutego 2024 r. w Polsce zidentyfikowano aż 311 miejsc nielegalnego nagromadzenia odpadów, które mogą stanowić szczególne zagrożenie dla ludzi i środowiska. Od tego czasu służby nadal ujawniają kolejne przypadki i nie wiemy dokładnie, ile takich miejsc istnieje dzisiaj. Wbrew pozorom nie chodzi wyłącznie o porzucone gdzieś beczki z chemikaliami. Niebezpieczne substancje mogą przez lata przenikać do gleby i wód podziemnych, zagrażając zdrowiu mieszkańców i przyrodzie, a pożary miejsc gromadzenia odpadów dodatkowo pokazują, jak poważne mogą być konsekwencje braku odpowiedniego nadzoru.
Trzeba jednak przyznać, że w ostatnich latach coś zaczęło się zmieniać. W 2025 r. państwo przeznaczyło 200 mln zł z rezerwy budżetowej na usuwanie nielegalnie nagromadzonych odpadów niebezpiecznych, dzięki czemu usunięto ponad 17 tys. ton odpadów. W 2026 r. zabezpieczono kolejne 200 mln zł, a Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej uruchomił również wieloletni program o budżecie 500 mln zł, z czego 300 mln zł przeznaczono na tegoroczny nabór. Są to wreszcie konkretne pieniądze, które pozwalają podejmować działania tam, gdzie samorządy przez lata pozostawały z problemem przekraczającym ich możliwości finansowe.
Wojna o rezerwaty. O przyrodę chodzi najmniej
Tyle że kiedy przyjrzymy się skali potrzeb, widać, jak długa droga jeszcze przed nami. W 2026 r. do finansowania z rezerwy budżetowej wytypowano 40 lokalizacji, ale pieniędzy wystarczyło zaledwie na osiem. Usunięcie jednej bomby ekologicznej może kosztować miliony, a niekiedy dziesiątki milionów złotych. Jeśli do tego dodamy historyczne zanieczyszczenia przemysłowe, takie jak te na terenach dawnych zakładów Zachem w Bydgoszczy, gdzie koszty oczyszczenia terenu szacowane są nawet na 4 mld zł, to jasno widać, z jak ogromnym wyzwaniem mamy do czynienia.
Mafie śmieciowe
Warto jednak pamiętać, że za wieloma z tych miejsc stoją nie tylko zaniedbania czy brak odpowiednich środków na zagospodarowanie odpadów, ale również świadoma, nielegalna działalność, na której ktoś wcześniej zarobił niemałe pieniądze. Mechanizm działania tzw. mafii śmieciowych bywa stosunkowo prosty. Firma przyjmuje niebezpieczne odpady i pobiera wynagrodzenie za ich zagospodarowanie, po czym zamiast przekazać je do odpowiedniej instalacji, porzuca je w wynajętej hali, magazynie czy na opuszczonej działce.
Rewolucja w recyklingu czy logistyczny koszmar? Polacy ocenili system kaucyjny
Czasami firma znika i trudno ustalić, kto rzeczywiście odpowiada za porzucone odpady, ale zdarzają się również sytuacje, w których sprawcy są znani, a mimo to przez lata nie udaje się wyegzekwować od nich obowiązku usunięcia nieczystości czy pokrycia kosztów ich unieszkodliwienia. Wtedy zaczyna się często wieloletnia batalia administracyjna i sądowa, podczas gdy niebezpieczne odpady pozostają na miejscu, nadal szkodząc ludziom i środowisku. Ostatecznie rachunek za ich usunięcie trafia do samorządu albo państwa, czyli do nas wszystkich.
Dlatego równie ważne jak usuwanie istniejących składowisk jest uszczelnienie systemu, który powinien pozwalać kontrolować, co rzeczywiście dzieje się z niebezpiecznymi odpadami od momentu ich wytworzenia aż do ostatecznego zagospodarowania. Od maja 2026 r. w Unii Europejskiej stosowane są nowe przepisy dotyczące transgranicznego przemieszczania odpadów, wprowadzające elektroniczny system dokumentowania ich przepływu. To potrzebny krok, ale nie rozwiązuje on problemu nielegalnego obrotu odpadami wewnątrz Polski. Tu nadal potrzebujemy narzędzi, które pozwolą nie tylko sprawdzić, kto formalnie przejął odpady, lecz także ustalić, gdzie faktycznie trafiły i co się z nimi stało.
Dziurawe prawo
Co istotne, problem nie polega wyłącznie na braku odpowiednich przepisów, ale również na trudnościach z ich egzekwowaniem. Polskie prawo już dziś przewiduje odpowiedzialność wytwórców odpadów niebezpiecznych aż do ich ostatecznego zagospodarowania, jednak w praktyce wyegzekwowanie tej odpowiedzialności bywa niezwykle trudne. Samo Ministerstwo Klimatu i Środowiska dostrzega potrzebę wzmocnienia istniejącego systemu i już w 2025 r. zapowiadało rozwiązania umożliwiające śledzenie konkretnych partii odpadów niebezpiecznych na każdym etapie ich zagospodarowania.
Chodzi o to, żeby nie można było po prostu przekazać toksycznych substancji kolejnemu pośrednikowi i stracić ich z oczu, a w razie nieprawidłowości możliwe było ustalenie, kto i na jakim etapie zawiódł.
Tymczasem jeszcze w czerwcu 2026 r. ministerstwo informowało, że prace nad odpowiednimi przepisami pozostają na bardzo wczesnym etapie. Pokazuje to pewną dysproporcję: choć udało się uruchomić znaczące środki na usuwanie skutków nielegalnej działalności, rozwiązania, które mogłyby skuteczniej zapobiegać podobnym sytuacjom w przyszłości, wciąż są dopiero przygotowywane.
Po interwencji policji chłopak zmarł. W Kanale Zero rodzice opowiedzieli o tragedii
Oczywiście same nowe przepisy również nie wystarczą. Potrzebujemy sprawniejszej współpracy służb, skuteczniejszych kontroli i przede wszystkim rzeczywistego egzekwowania odpowiedzialności od tych, którzy na nielegalnym procederze zarabiają. W prawie ochrony środowiska od dawna obowiązuje zasada „zanieczyszczający płaci”, ale trudno mówić o jej skutecznej realizacji, kiedy koszty sprzątania po nieuczciwych przedsiębiorcach tak często przerzucane są na społeczeństwo.
Państwo musi oczywiście reagować i usuwać zagrożenia, zwłaszcza tam, gdzie stawką jest zdrowie mieszkańców i bezpieczeństwo środowiska, ale nie może to oznaczać, że sprawcy zostają w praktyce zwolnieni z ponoszenia konsekwencji swojej działalności.
Bo przecież sukcesu państwa nie powinniśmy mierzyć wyłącznie liczbą ton usuniętych odpadów czy milionami złotych przeznaczonymi na ich sprzątanie. Prawdziwym sukcesem będzie dopiero sytuacja, w której za łamanie prawa wyciągane będą konsekwencje i nielegalne porzucanie niebezpiecznych odpadów przestanie być opłacalnym biznesem.
