- Tegoroczny Marsz Niepodległości odbywa się w cieniu wydarzeń, które kilka dni temu wstrząsnęły Polską. Krakowska tragedia z 7 listopada przypomniała, że przemoc, którą dotąd oglądaliśmy przede wszystkim w relacjach z Zachodu, nie respektuje granic ani narodowego przekonania o bezpieczeństwie.
- Marsz nabiera szczególnego znaczenia. Nie będzie wyłącznie demonstracją patriotyzmu. Będzie również próbą odpowiedzi na pytanie, czy potrafimy iść razem, kiedy pęka nasze poczucie bezpieczeństwa.
- Zadajemy sobie dziś pytania o kondycję naszej wspólnoty. Z jakimi obawami i nadziejami, z jakim przesłaniem, a przede wszystkim, w którym kierunku idzie nasz narodowy polonez?
„Bądź wierny Idź” – takie przesłanie tkwi ukryte w nienaruszalnym zakamarku polskiej duszy. Ale dokąd? Poeta wymienia: „do ciemnego kresu”, ku „zimnym czaszkom” i po „złote runo nicości”. Nasza wspólnota w cichym i wiernym marszu czerpie swoją przemożną, metafizyczną siłę.
Wyczuwał to doskonale w języku współczesnej kinematografii Andrzej Wajda. W jednej z ostatnich sekwencji „Popiołu i diamentu” bohaterowie chodzą właśnie poloneza. U Wajdy to taniec na grobie ojczyzny, zapowiedź kolejnych nieszczęść pod radzieckim butem.
Nie przez przypadek w przytaczanych fragmentach „Przesłania Pana Cogito” Zbigniewa Herberta odczuć można rytmy i minorowe tonacje powolnego marszu. Mamy do czynienia z tańcem bez ludowych piruetów i szturchańców. Z hipnotycznym dreptaniem, bez ornamentów i tanecznych popisów. Polonez nie służy bowiem temu, by olśnić widza taneczną wirtuozerią, lecz by przypomnieć uczestnikom, że należą do jednego historycznego korowodu. Jest w nim coś z procesji, coś z dumnego, dostojnego, arystokratycznego ceremoniału.
Baza na beczce prochu. Toksyczne odpady zagrażają wojskowemu lotnisku
Chcieliśmy być Zachodem. Teraz dociera do nas jego najgorsza strona
Zbyt wcześnie wyrokować, czy dzisiejszy polonezowy Marsz Niepodległości przerodzi się w samotne i bierne poczucie klęski, jak za dawnych lat. Można jednak zadawać pytania o kondycję naszej wspólnoty Anno Domini 2026. Z jakimi obawami i nadziejami, z jakim przesłaniem, a przede wszystkim, w którym kierunku idzie nasz narodowy polonez?
Tegoroczny marsz odbywa się w cieniu wydarzeń, które jeszcze do niedawna oglądaliśmy przede wszystkim na ekranach telewizorów w relacjach z Paryża, Brukseli, Berlina czy Londynu.
Przez długie lata chcieliśmy upodobnić się do Zachodu. W jego ulicach, instytucjach, obyczajach i sposobie życia widzieliśmy obietnicę normalności, cywilizacyjnego wzoru, a niekiedy wręcz kres naszej historycznej prowincjonalności. I proszę – oto mamy Zachód w pełnej, brutalnej krasie, w samym środku naszej narodowej dumy.
Przyszedł nie w postaci wykwintnych bulwarów, oświeceniowych salonów ani sprawnie działających instytucji. Przyszedł w swojej najgorszej, najbardziej odrażającej postaci: jako bezsensowna, nihilistyczna przemoc, która nie potrzebuje ani wielkiej idei, ani politycznego manifestu, ani nawet osobistej urazy. Wystarczy jej przypadkowy człowiek, przypadkowe miejsce i kilka sekund, by zwyczajny porządek świata rozpadł się na kawałki.
Krakowska tragedia z 7 listopada przypomniała nam, że „puste zło”, zagubiona i radykalizująca się młodzież – co dotąd wydawało się domeną cudzych nieszczęść – nie respektuje granic ani naszych wyobrażeń o narodowej wyjątkowości. Nie ma już wygodnego podziału na bezpieczną Polskę i niespokojny Zachód, na nasze „swojskie” kłopoty i ich cywilizacyjne dekadencje. Jest wspólnota, która musi spojrzeć w twarz temu, co dotychczas znała głównie z zagranicznych gazetowych kronik.
I właśnie dlatego tegoroczny marsz nabiera szczególnego znaczenia. Nie będzie wyłącznie demonstracją patriotycznych deklaracji. Będzie również próbą odpowiedzi na pytanie, czy potrafimy iść razem, kiedy pęka nasze poczucie bezpieczeństwa.
Tusk o relacji Sakiewicza. „Spuśćmy na to zasłonę milczenia”
Kryzys demokracji i przemoc instytucjonalna. Polska wspólnota traci wspólny rytm
Obok przemocy, która przychodzi z ulicy, mamy bowiem do czynienia z inną przemocą, przemocą instytucjonalną – bardziej wyrafinowaną, ubraną w retorykę dziejowej konieczności, przywracania praworządności i naprawiania państwa.
Wokół Trybunału Konstytucyjnego rozgrywa się spektakl, w którym demokratyczna racja coraz częściej utożsamiana jest z racją aktualnie rządzących, a reguły ustępują miejsca politycznej sprawczości. Władza, która jeszcze niedawno przestrzegała przed autorytarnymi zapędami poprzedników, sama zaczyna ulegać pokusie rewolucyjnego wyzerowania instytucji, jakby wystarczyło ogłosić nowy początek za pomocą „policyjnej pałki” w sposób niezgodny z duchem ustroju konstytucyjnego, by unieważnić wszystko, co wydarzyło się wcześniej.
W imię wyższej sprawy można już sięgnąć po środki, które jeszcze wczoraj uznawano za niedopuszczalne.
Albert Camus przestrzegał, że demokracja jest ćwiczeniem się w skromności. Tymczasem my, zamiast ćwiczyć skromność, ćwiczymy się w nieufności, pogardzie i wzajemnym oskarżaniu. I oto w takim właśnie momencie – między krakowską tragedią a warszawskim przesileniem instytucjonalnym, między bezsensownym okrucieństwem ulicy a arbitralnością politycznej siły – próbujemy odnaleźć sens narodowego marszu. Nie jest to łatwe zadanie. Zwłaszcza że coraz trudniej rozpoznać, kto właściwie prowadzi korowód i czy wszyscy jeszcze tańczymy do tej samej muzyki.
Rosyjskie zagrożenie i polska nieobecność przy stole negocjacyjnym
A nad tym wszystkim rozciąga się jeszcze jeden cień – ten, który od wschodu rzuca na nas rosyjski imperializm. Ledwie zdążyliśmy uwierzyć, że po dekadach politycznej prowincjonalności wracamy do europejskiego salonu, a już okazuje się, że w sprawach najważniejszych dla naszego bezpieczeństwa znów możemy oglądać przedstawienie z korytarza.
Przy stole, przy którym ważą się warunki zakończenia wojny w Ukrainie, nie ma polskiego przedstawiciela. W Abu Zabi rozmawiają Amerykanie, Rosjanie i Ukraińcy, podczas gdy Warszawa może co najwyżej zabiegać o uwzględnienie jej stanowiska w rozmowach o przyszłym porządku bezpieczeństwa.
A przecież to nie Niemcy ani Hiszpania, lecz właśnie Polska będzie przez kolejne dekady żyła w bezpośrednim sąsiedztwie rosyjskiego zagrożenia. To przez nasze terytorium biegną arterie logistyczne pomocy dla Ukrainy, to na naszej wschodniej granicy materializuje się presja Kremla, to wreszcie nad Wisłą rachunek za ewentualne ustępstwa wobec Moskwy może okazać się szczególnie istotny.
I nie chodzi tu o urażoną ambicję, o brak miejsca na fotografii ani o kolejną porcję narodowych kompleksów. Chodzi o elementarną zdolność do rozgrywania własnych interesów. Przez lata przekonywaliśmy samych siebie, że wystarczy wrócić do europejskiego głównego nurtu, uścisnąć kilka odpowiednich dłoni i przestać być unijnym enfant terrible, by odzyskać sprawczość.
Tymczasem samo zaproszenie do salonu nie oznacza jeszcze, że dostaniemy klucz do gabinetu, w którym zapadają decyzje. A polska dyplomacja, rozpięta między dwoma ośrodkami władzy: premierowskim i prezydenckim, nie potrafi wypracować nawet przekonującego podziału ról.
Gdy na wschodzie rozstrzyga się przyszłość europejskiego bezpieczeństwa, my wciąż spieramy się o to, kto powinien trzymać batutę. Można by rzec, że nasz narodowy polonez wkroczył na salę, ale orkiestra gra już gdzie indziej.
Czy potrafimy jeszcze zatańczyć razem?
Być może jednak właśnie po to istnieją polonez i herbertowskie „Przesłanie Pana Cogito”, by przypominać nam o czymś, co w politycznym zgiełku, historycznych kompleksach i codziennej kakofonii łatwo przeoczyć: wspólnota nie jest dana raz na zawsze, lecz wymaga nieustannego wysiłku wierności.
Nie wystarczy wywiesić flagi, odśpiewać hymnu i ruszyć w narodowym korowodzie, by uznać, że odrobiliśmy lekcję z własnej historii. Trzeba jeszcze wiedzieć, komu podajemy rękę, jakich reguł wspólnie przestrzegamy i czy potrafimy odróżnić patriotyczny ceremoniał od patriotycznej odpowiedzialności.
Polonez nie gwarantuje szczęśliwego finału, podobnie jak Herbert nie obiecuje Panu Cogito zwycięstwa. Obaj każą jednak dotrzymać kroku, nawet kiedy orkiestra fałszuje, prowadzący gubi drogę, a na horyzoncie zamiast świetlistego prześwitu wyziera ciemność.
„Bądź wierny Idź” – być może to jedyna instrukcja, jakiej potrzebujemy, by nie rozpaść się na samotne pary, zagubione wśród ruin własnych złudzeń. Bo najważniejsze pytanie nie brzmi dziś, dokąd zaprowadzi nas polonez, lecz czy będziemy jeszcze potrafili zatańczyć go razem. I czy nasz niepodległościowy wspólny taniec nie okaże się błędnym dreptaniem w kole…
