Dziś świętujemy odzyskanie przez Polskę niepodległości. Jak co roku 11 listopada wracamy pamięcią do wydarzeń, które symbolicznie otworzyły nowy rozdział w historii naszego państwa. I dobrze, że dziś nie spieramy się już o tę datę, bo przez wiele lat wcale nie było oczywiste, który dzień powinien stać się najważniejszym świętem odrodzonej Polski.
11 listopada: symbol ważniejszy niż kalendarz
Cóż bowiem wydarzyło się 11 listopada 1918 r.? Podręcznikowa odpowiedź brzmi: Józef Piłsudski przejął władzę nad wojskiem (a w zasadzie nad Polnische Wehrmacht, czyli Polską Siłą Zbrojną, tworzoną pod nadzorem Niemców) od Rady Regencyjnej. Problem w tym, że nie oznaczało to automatycznie ani wyzwolenia centralnej Polski, ani nawet wyzwolenia Warszawy. W przyszłej stolicy wciąż stacjonowało kilkanaście tysięcy żołnierzy niemieckich. Ich ewakuacja zakończyła się 19 listopada, a jeśli opuścimy warszawskie ulice, zorientujemy się, że dla każdego polskiego miasta i miasteczka odzyskanie niepodległości to inna data.
Przykładowo, 30–31 października rozbrojono wojska austriackie w Krakowie i Tarnowie. Z kolei we Lwowie miejsce Austriaków zajęli Ukraińcy i udało się ich wyprzeć 22 listopada. Nie zrezygnowali jednak i wkrótce wrócili pod gród nad Pełtwią, oblegając go aż do kwietnia 1919 r.
Jedni przeżyli, drudzy zginęli. Ta historia mówi coś ważnego o Polsce
Z kolei Poznań mógł się cieszyć wolnością dopiero od końca grudnia, gdy wybuchło powstanie wielkopolskie. Historyczny pesymista powiedziałby, że nawet później, bo walki po myśli Polaków rozstrzygnął dopiero rozejm w Trewirze (luty 1919 r.).
Wilno? Tu sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana. O ile na początku stycznia 1919 r. na tamtejszych budynkach zawisły polskie flagi, po kilku dniach dominował tu już piechur bolszewicki.
Jak się wydaje, kluczowy dla uzasadnienia 11 listopada jako symbolicznej daty narodzin II RP może być fakt, że tego dnia polscy cywile i żołnierze przejęli z niemieckich rąk wiele ważnych obiektów w Warszawie. Lista ta obejmuje m.in. Dyrekcję Kolei, biura Zarządu Cywilnego Generalnego Gubernatorstwa Warszawskiego (GGW, oficjalna nazwa części ziem pod niemiecką okupacją), sądy, poczty, telegraf, oddział sztabu generalnego, wreszcie fabrykę „Gerlach i Pulst” z 800 karabinami maszynowymi i licznym sprzętem artyleryjskim.
Ponadto w nocy z 10 na 11 listopada Piłsudski zawarł porozumienie z niemiecką Centralną Radą Żołnierską w sprawie szczegółów wyjazdu Niemców z Warszawy i GGW. Efekt? Notatka jednego z oficerów okupanta:
„Jeszcze wczoraj byliśmy panami w tym kraju. W ciągu 24 godzin Rada Żołnierska zrobiła z tym koniec. [Teraz] jesteśmy całkowicie zdani na Piłsudskiego.”
Nowy sondaż po kryzysie w TK. PiS zyskuje, możliwa większość prawicy
Dodajmy, że 11 listopada ma jeszcze jeden walor, tym razem międzynarodowy. Właśnie wtedy, w podparyskim lasku Compiègne, przedstawiciele Wielkiej Brytanii, Francji i Niemiec zawarli rozejm kończący I wojnę światową. Do tego ostatniego faktu w II RP szczególnie przywiązana była endecja. Politycy prawicy podkreślali, że wspomniany układ, a tym samym zwycięstwo Ententy, oznaczał również symboliczne przekreślenie niemieckiej okupacji na ziemiach polskich. W związku z tym należy świętować rocznicę tej daty. Nie tylko jako upamiętniającą odzyskanie niepodległości, ale i przypominającą o związkach Polski z zachodnimi mocarstwami.
Patriotyczna lewica, skupiona wokół Polskiej Partii Socjalistycznej, stawiała zaś na 7 listopada. Czemu? Otóż wówczas przypadała rocznica powstania w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele (1918). Najwięcej mieli w nim do powiedzenia PPS-owcy i ich koledzy z Galicji (PPS-D), a że władza gabinetu nie sięgnęła nigdy poza Lublin? Nie szkodzi, ważne, że można było się w ten sposób odróżnić od Dmowskiego i reszty.
Jeszcze dalej w odróżnianiu się poszli konserwatyści i monarchiści, wybierając datę 7 października 1918 r. Wtedy to Rada Regencyjna ogłosiła, że „Obecnie już losy nasze w znacznej mierze w naszych spoczywają rękach. [...] Niech zabrzmi jeden wielki głos: Polska zjednoczona, niepodległa”.
Niepodległość równa się Piłsudski?
A co z piłsudczykami? – zapyta dociekliwy czytelnik. Obóz Marszałka długo nie mógł się zdecydować, jaki dzień zasłużył sobie na czerwień w kalendarzu. Najbardziej pasował im 6 sierpnia: rocznica wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej z krakowskich Oleandrów w 1914 r. W bój o wolną Polskę ruszyło wówczas około 150–170 żołnierzy, na czele których Piłsudski postawił przyszłego generała i ministra spraw wojskowych Tadeusza Kasprzyckiego.
Opowieść o garstce niepodległościowych zapaleńców, którzy rzucili wyzwanie Rosji i spełnili marzenie o życiu we własnej ojczyźnie, brzmi intrygująco. Dodajmy do tego jeszcze sierpień, czyli czas wakacji i urlopów, i aż chciałoby się rzec: szkoda. Dlaczego zatem nie świętujemy odzyskania państwowości latem i w słońcu, tylko jesienią i w deszczu?
U piłsudczyków przeważyły dwie rzeczy: chęć związania z tym szczególnym dniem jak najszerszych kręgów społeczeństwa, a przy okazji zawłaszczenia daty, na którą monopol miała dotychczas prawica.
6 sierpnia wydał się im ostatecznie zbyt elitarny, skoncentrowany na wąskiej grupie ideowców pozostających niejako w opozycji do biernego społeczeństwa. Co innego 11 listopada, gdy ich przywódca przejął kontrolę nad armią, która w ciągu dwóch lat rozrosła się z kilkudziesięciu tysięcy do niemal miliona żołnierzy. Miała więc masowy charakter, a poza tym cieszyła się powszechnym szacunkiem jako ta siła, która wywalczyła granice i pobiła w 1920 r. Armię Czerwoną.
PSL chce resetu na swoich zasadach. Koalicja podzielona
Wódz, wojsko, wolność – wszystko zgrywało się idealnie, a przy tym jakże gorzką pigułkę musieli przełknąć endecy. Wystarczyło tylko, że Piłsudski i jego podkomendni pomijali niewygodne fakty. Na przykład taki, że choć przyszły Marszałek objął w listopadzie władzę nad Polską Siłą Zbrojną, jeszcze przez jakiś czas musiał tolerować obecność żołnierzy zaborców w Warszawie i wokół niej. Albo taki, że Polska Siła Zbrojna była wcześniej poddana ścisłemu nadzorowi niemieckiemu.
Wreszcie taki, że Piłsudskiemu dowództwo nad PSZ powierzyła Rada Regencyjna, organ wywodzący się w prostej linii od niemieckich i austriackich zaborców.
A jak wyglądało propagowanie 11 listopada w praktyce? Niektórzy publicyści sprzyjający Komendantowi podkreślali znaczenie tego dnia już od początku lat 20., ale propagandowy przekaz ruszył pełną parą po przewrocie majowym (1926). Dzięki niemu piłsudczycy zdobyli pełnię władzy w państwie i od tej pory zyskali o wiele większe możliwości wpływania na nastroje społeczne.
Nie zamierzali zmarnować tej okazji i już 8 listopada 1926 r. premier Piłsudski wydał okólnik, zgodnie z którym „w dniu 11 listopada państwo polskie obchodzić będzie 8. rocznicę zrzucenia jarzma niewoli i uzyskania pełnej, faktycznej niezawisłości. Data powyższa winna pozostać w stałej pamięci społeczeństwa i utrwalić się w umysłach młodego pokolenia, które w zaraniu swego życia powinno odczuwać doniosłość i uroczystość tego pamiętnego dnia”.
W kolejnych latach sanacja na różne sposoby dbała, aby 11 listopada kojarzył się Polakom tylko dobrze. Wolne dla urzędników, wolne dla nauczycieli i uczniów, z czasem w ogóle wolne od pracy, odpowiednie opisy w podręcznikach szkolnych, uroczyste nabożeństwa, akademie i parady wojskowe itp.
W końcu, w kwietniu 1937 r., Sejm uchwalił ustawę o Święcie Niepodległości. W związku z tym, że w izbie dominowali piłsudczycy, jej tekst jedynym twórcą odrodzonego państwa czynił Marszałka. Głosiła więc, że 11 listopada to „dzień po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Narodu w walkach o wolność Ojczyzny”.
Tusk w butach Kaczyńskiego. „Hodował radykałów. Są żądni krwi, rozliczeń, przemocy, pałek”
W tym kontekście nic dziwnego, że endecy czy socjaliści lekceważyli oficjalne obchody. Sytuacja zmieniła się drastycznie po 1939 r., gdy świętowania zakazali najpierw Niemcy, a po wojnie komuniści. W tych warunkach politycy na uchodźstwie, od lewa do prawa, uznali 11 listopada również za swoje święto.
Z podobnego założenia wyszła w latach 70. opozycja antykomunistyczna w kraju, a pod koniec lat 80. do grona świętujących dołączyli nawet „czerwoni”. Nie kto inny, a Wojciech Jaruzelski złożył w 1988 r. wieniec pod Grobem Nieznanego Żołnierza, czcząc w ten sposób 70. rocznicę odzyskania niepodległości.
