Przez lata sprawa wydawała się oczywista. Uczeń miał obowiązek chodzić do szkoły, a jeśli z ważnych powodów nie mógł uczestniczyć w zajęciach, jego nieobecność należało usprawiedliwić. Dzisiaj coraz częściej mam wrażenie, że odwróciliśmy tę logikę. To obecność w szkole stała się czymś, co uczeń i jego rodzice mogą łaskawie zaoferować, o ile akurat nie mają ciekawszych planów. Niekiedy będzie to rodzinny wyjazd, innym razem kurs na prawo jazdy. W niektórych liceach wybiórcze uczęszczanie na lekcje to chleb powszedni. Ważniejsze są przedmioty maturalne, pozostałe mogą poczekać. Zresztą rodzic wszystko usprawiedliwi.
Tymczasem usprawiedliwienie nieobecności nie powinno być synonimem poinformowania szkoły, że uczeń postanowił nie przyjść. To dwie różne czynności, które z jakiegoś powodu zaczęliśmy traktować jak jedną.
Nowa podstawa programowa w szkołach. Tak ma wyglądać od nowego roku
Wakacje na koszt całej klasy
Zacznijmy od uczniów niepełnoletnich. Obowiązek szkolny i obowiązek nauki nie są uprawnieniami, z których rodzic może według własnego uznania zwolnić dziecko. Tymczasem praktyka szkolna coraz częściej przypomina system urlopów na żądanie. Rodzice planują dwutygodniowy wyjazd w środku roku szkolnego, ponieważ poza sezonem jest taniej. Z punktu widzenia rodzinnego budżetu decyzja może być racjonalna. Problem w tym, że jej konsekwencje ponosi nie tylko dziecko.
Uczeń wraca do szkoły i nie zna materiału. Na kolejnych lekcjach informuje nauczyciela, że czegoś nie rozumie, bo go nie było. Trzeba ponownie tłumaczyć zagadnienia, organizować zaległe sprawdziany, czasem zmieniać tempo pracy. Ostatecznie część kosztów rodzinnych oszczędności ponoszą nauczyciele i pozostali uczniowie, którym ubywa czasu przeznaczonego na realizację nowych treści. Ktoś powie: niech nieobecni zaliczają przed lekcjami lub po nich. Ale w praktyce pojawiają się przeszkody. Nie ma autobusu, rodzice nie zdążą przywieźć dziecka albo mama nie chce, by siedziało ono w szkole dłużej. Pisanie zaległych sprawdzianów odbywa się więc podczas kolejnych lekcji.
Resort nauki ostrzega przed bałaganem, którego sam nie potrafi posprzątać
Oczywiście sytuacja dziecka wracającego po chorobie jest zupełnie inna. Szkoła powinna mu pomóc w nadrobieniu zaległości. Ale dlaczego planowany wyjazd turystyczny miałby rodzić dokładnie takie same oczekiwania wobec nauczyciela? I jak budować zaufanie do rodzica, który usprawiedliwia nieobecność chorobą, podczas gdy dziecko opowiada kolegom o egzotycznych wakacjach?
Jeszcze ciekawiej robi się w liceach. Niektórzy uczniowie, przy milczącym lub całkiem jawnym przyzwoleniu rodziców, zaczynają wybierać sobie przedmioty, na które warto uczęszczać. Matematyka rozszerzona? Oczywiście. Przedmiot, którego nie zamierzają zdawać na maturze? Niekoniecznie. „Byle nie spaść poniżej 50 procent”, kalkulują. To zresztą uproszczenie: nieklasyfikowanie nie wynika automatycznie z samego przekroczenia progu nieobecności, lecz wiąże się z brakiem podstaw do ustalenia oceny. Nauczyciel nie ma jednak pewności, czy na kolejnej lekcji zastanie trzydzieści osób, czy połowę klasy. Trudno prowadzić zaplanowany cykl zajęć, gdy część uczniów pojawia się okazjonalnie, a później oczekuje indywidualnego nadrabiania tego, co świadomie opuściła. Obowiązek nauki nie oznacza przecież obowiązku uczestniczenia wyłącznie w tych zajęciach, które uczeń uzna za przydatne.
W Niemczech wcześniejszy wyjazd na wakacje może skończyć się grzywną. W samej Nadrenii Północnej-Westfalii w 2025 r. wszczęto ponad tysiąc postępowań dotyczących nieuprawnionego przedłużania szkolnych wakacji, a przewidziane za naruszenia obowiązku szkolnego kary mogą sięgać tysiąca euro.
Va banque, czyli proszę usprawiedliwić „wszystko”
Bywa, że rodzica nie interesuje nawet, kiedy dziecka nie było w szkole ani z jakiego powodu. Pod koniec roku wychowawca otrzymuje po prostu wiadomość: „Proszę o usprawiedliwienie wszystkich nieobecności mojego dziecka”. Bez wskazania konkretnych dni czy choćby próby ustalenia, co się wtedy działo. Jednym wpisem mają zostać uporządkowane zaległości z wielu miesięcy.
I tak wagarowicz znów staje się wzorowym uczniem. Przynajmniej w rodzicielskim wyobrażeniu o tym, co można naprawić w dzienniku. Oczywiście samo usprawiedliwienie nie przesądza o ocenie zachowania. Taka prośba pokazuje jednak, że rodzicowi może chodzić przede wszystkim o usunięcie formalnych konsekwencji, a nie o wyjaśnienie nieobecności.
Dlaczego to robi? Niekiedy pod wpływem argumentu dziecka: jeśli nie usprawiedliwisz, będę miał niższą ocenę zachowania i będzie to twoja wina. Odpowiedzialność zostaje odwrócona. Problemem przestaje być opuszczanie lekcji, a staje się nim odmowa rodzica, który nie chce go zalegalizować. Zresztą nie usprawiedliwiając nieobecności, rodzic przyznaje się, że niedostatecznie kontrolował swoje dziecko. Do tego dochodzi argument ostateczny: inni rodzice też tak robią.
Wraca pomysł blokady mediów społecznościowych dla małoletnich. Tym razem się uda?
W ten sposób dorosły człowiek, zamiast pomóc dziecku ponieść konsekwencje własnych decyzji, pomaga mu je ominąć. A szkoła ma następnie przekonywać ucznia, że odpowiedzialność jest czymś więcej niż umiejętnością zdobycia odpowiedniego wpisu w dzienniku.
Chorzy na sprawdziany
Szczególnie osobliwy mechanizm można czasem zaobserwować u uczniów, których rodzice mają duże ambicje dotyczące ocen. Dziecko jest pracowite, systematyczne i zazwyczaj osiąga bardzo dobre wyniki. Nie zawsze jednak nadąża z przygotowaniem do kolejnego sprawdzianu. Wtedy pojawia się genialne rozwiązanie: nieobecność, którą rodzic usprawiedliwi chorobą.
Sprawdzian można napisać później, po dodatkowym przygotowaniu, niekiedy znając już zadania, które pojawiły się w pierwszym terminie. Oczywiście nie każda nieobecność w dniu sprawdzianu jest podejrzana. Dzieci naprawdę chorują, a nauczyciel nie powinien oskarżać rodziców o kłamstwo wyłącznie na podstawie przypuszczeń. Powtarzający się mechanizm bywa jednak dostrzegany przez kolegów z klasy, którzy potrafią otwarcie żartować z wyjątkowo trafnie zaplanowanych chorób.
Są bohaterami czy mistrzami minimum? Dwie twarze polskiego nauczyciela
Najgorsze nie jest tu nawet potencjalne uzyskanie niezasłużenie lepszej oceny. Znacznie poważniejsza jest lekcja wychowawcza, której udziela dziecku dorosły świadomie uczestniczący w takim procederze. Brzmi ona: wynik jest ważniejszy od uczciwości. Jeżeli nie jesteśmy gotowi do sprawdzianu, wystarczy odpowiednio zorganizować nieobecność.
Nie będzie zaskoczeniem, gdy następnego dnia ten sam rodzic będzie oczekiwać od szkoły, że wychowa jego dziecko do prawdomówności i odpowiedzialności.
Zwolnienie, którego jeszcze nie było
Osobny problem stanowią uczniowie wychodzący ze szkoły w trakcie dnia. Wyobraźmy sobie ucznia, który po trzeciej lekcji postanawia wrócić do domu. Nikogo nie informuje, nie uzyskuje wcześniejszego zwolnienia, po prostu wychodzi. Wieczorem rodzic usprawiedliwia opuszczone godziny w dzienniku elektronicznym. Tyle że usprawiedliwienie wystawione po fakcie nie jest tym samym co wcześniejsza zgoda na opuszczenie szkoły.
To rozróżnienie ma fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa. Szkoła musi wiedzieć, czy uczeń został zgodnie z procedurą zwolniony z zajęć, czy samowolnie się oddalił. Późniejszy wpis rodzica nie zmienia tego, że w chwili wyjścia szkoła nie została o tym poinformowana.
Nie oznacza to, że szkoła automatycznie odpowiada za każde zdarzenie dotyczące ucznia, który samowolnie opuścił jej teren. Zakres odpowiedzialności zależy od konkretnych okoliczności, wieku ucznia i dochowania obowiązków nadzorczych. Sam późniejszy wpis rodzica nie rozstrzyga jednak tych kwestii.
Dlatego zwolnienie z zaplanowanych zajęć powinno być co do zasady załatwione wcześniej, a nie legalizowane wieczorem za pomocą kilku kliknięć.
Uczeń, który „znika”, a uczeń, który „bywa”
Częste „urywanie” się z lekcji generuje czasem jeden problem, o którym zbyt rzadko rozmawiamy. Mechanizmy kontroli realizacji obowiązku szkolnego pozwalają reagować na sytuacje, w których dziecko przestaje uczęszczać do szkoły. Znika z lekcji na całe tygodnie, rodzice nie reagują, frekwencja dramatycznie spada. Szkoła może zauważyć taką sytuację, skontaktować się z rodziną i uruchomić odpowiednie procedury.
Trudniejszy do uchwycenia jest inny model nieobecności. Uczeń nie znika. On po prostu bywa. W poniedziałek przychodzi na wszystkie lekcje. We wtorek wychodzi po czwartej. W środę nie pojawia się na pierwszych dwóch. W czwartek zostaje w domu, a w piątek przychodzi wyłącznie na zajęcia, które uważa za istotne. Wszystko zostaje potem formalnie usprawiedliwione.
Zostawcie dzieciom książki, nie kartkówki. Tak ma wyglądać nowa podstawa programowa
Taki uczeń niekoniecznie przekroczy próg pozwalający uruchomić egzekucję obowiązku szkolnego lub obowiązku nauki. W przypadku uczęszczania do szkoły chodzi tu o nieusprawiedliwioną nieobecność na co najmniej połowie dni zajęć w okresie miesiąca. To inny mechanizm niż zasady klasyfikowania z poszczególnych przedmiotów. Jeśli absencje są na bieżąco usprawiedliwiane, sam ten próg nie rozwiązuje problemu.
Taki uczeń formalnie realizuje obowiązek nauki, ale jego wybiórcza obecność utrudnia systematyczne uczestnictwo w zajęciach. Przyczyny absencji bywają różne: od problemów rodzinnych, przemocy rówieśniczej czy kryzysu psychicznego po zwykłe lekceważenie obowiązków, niekiedy akceptowane przez rodziców.
Dlatego potrzebujemy rozwiązań pozwalających reagować także na powtarzające się nieobecności formalnie usprawiedliwione. Reakcja powinna zaczynać się od rozpoznania przyczyn i odpowiedniej pomocy, a nie automatycznej sankcji. Nie chodzi przecież o karanie dzieci chorujących czy znajdujących się w trudnej sytuacji, lecz o odróżnienie rzeczywistych przeszkód od świadomego traktowania szkolnego planu lekcji jak menu, z którego wybiera się ulubione pozycje.
Przekleństwo nauczycielskiego etatu, czyli klątwa osiemnastu godzin
Pełnoletni, czyli samodzielny. Ale czy bez obowiązków?
W całej dyskusji oddzielnie trzeba potraktować sytuację uczniów pełnoletnich. Nie widzę powodu, dla którego dziewiętnastoletni uczeń miałby prosić mamę o napisanie usprawiedliwienia. Jest dorosłym człowiekiem, sam podejmuje decyzje i sam powinien za nie odpowiadać. Ukończenie osiemnastu lat nie oznacza jednak, że szkoła zamienia się w miejsce, do którego przychodzi się wyłącznie wtedy, gdy ma się ochotę.
Spór o usprawiedliwianie nieobecności dorosłych uczniów ma długą historię. Już w 2006 r., odpowiadając na zapytanie poselskie, MEN potwierdzało prawo pełnoletniego ucznia do samodzielnego przedstawiania przyczyn nieobecności, podkreślając jednocześnie rolę szkoły w ocenie ich zasadności. Z kolei w 2025 r. wiceminister Katarzyna Lubnauer przypomniała, że art. 99 Prawa oświatowego pozostawia szkołom określenie w statutach terminów i form usprawiedliwiania nieobecności, również przez uczniów pełnoletnich.
Powiedzmy więc wprost: pełnoletność nie znosi wszystkich obowiązków wynikających z uczęszczania do szkoły. Daje samodzielność w składaniu oświadczeń. W moim przekonaniu nie powinna jednak oznaczać prawa do dowolnego uznawania własnych nieobecności za usprawiedliwione. Zasady ich oceny muszą być przy tym jasne zarówno dla ucznia, jak i nauczyciela.
Co się dzieje z polską szkołą? „Tyrają po 60 godzin, a my mówimy: płatki śniegu”
Ochrona danych a sens usprawiedliwienia
Cały i tak już niełatwy system komplikuje spór o zakres informacji, których szkoła może wymagać. W materiale dotyczącym usprawiedliwiania nieobecności UODO uznał, że szkoła nie może zobowiązywać rodziców do podawania przyczyny absencji dziecka. Brak takiego obowiązku w przepisach nie może być uzupełniony regulacją w statucie szkoły, zwłaszcza że pozyskiwane informacje mogą dotyczyć zdrowia lub innych szczególnie chronionych sfer życia.
Rozumiem potrzebę ochrony prywatności. Widzę jednak problem w praktycznych skutkach tego stanowiska. Usprawiedliwienie nieobecności powinno oznaczać ocenę okoliczności, które tę nieobecność spowodowały. Szkoła nie musi znać diagnozy lekarskiej ani szczegółów problemów rodzinnych. Jeżeli jednak ma oceniać zasadność absencji, powinna mieć jasno określoną możliwość uzyskania informacji niezbędnych do tej oceny.
W przeciwnym razie pojawia się zasadnicze pytanie: kto faktycznie dokonuje usprawiedliwienia? Rodzic czy szkoła? Jeżeli wychowawca ma jedynie odnotować oświadczenie, może należałoby zrezygnować z jego pośrednictwa i udostępnić rodzicom w dzienniku elektronicznym przycisk „usprawiedliw”?
Stanowisko UODO nie oznacza całkowitej bezradności szkoły. Urząd wskazuje możliwość kontaktu z rodziną, a przy podejrzeniu nierealizowania obowiązku szkolnego również zawiadomienia sądu rodzinnego. Nie rozwiązuje to jednak codziennego problemu oceny poszczególnych nieobecności.
Zasada minimalizacji danych jest potrzebna i słuszna. Przedmiotem sporu pozostaje to, jakie informacje są rzeczywiście niezbędne do wykonania zadania szkoły. Nawet jeśli przyjąć interpretację UODO jako właściwą na gruncie obecnych przepisów, pozostaje pytanie, czy nie należałoby tych przepisów zmienić. Ustawodawca powinien jasno określić, czego szkoła może wymagać, zamiast pozostawiać rodziców i nauczycieli w nieustannym sporze o granice ich uprawnień.
Ustawa, która miała coś uporządkować
Problem został dostrzeżony podczas prac nad projektem przepisów o prawach i obowiązkach ucznia, w których uczestniczyłem jako członek komisji przygotowującej propozycje zmian. Zaproponowano obowiązek wskazania przyczyny nieobecności, ale bez konieczności ujawniania danych nadmiernych lub wrażliwych. Szkoły miały zachować swobodę określania formy i terminów usprawiedliwiania. Była to próba salomonowego pogodzenia prawa do prywatności z logiką funkcjonowania instytucji usprawiedliwienia. Nie chodziło o to, by nauczyciel poznawał szczegóły życia prywatnego rodziny, lecz o to, by miał podstawę do oceny nieobecności.
Nauczyciele będą zdawać państwowy egzamin? Jest propozycja zmian
Ustawa została uchwalona, ale 2 lipca 2026 r. zawetował ją prezydent. Proponowane rozwiązanie nie weszło więc w życie, a problem wymaga dalszej dyskusji.
Zamiast odbierać dorosłość, potraktujmy ją poważnie
W tym miejscu chciałbym przedstawić własną propozycję. Podkreślam: jest to mój osobisty pogląd, a nie stanowisko komisji. Uważam, że w odniesieniu do uczniów pełnoletnich należałoby rozważyć rozwiązania czerpiące z zasad usprawiedliwiania nieobecności w pracy. Chodzi przede wszystkim o obowiązek poinformowania o przeszkodzie i odpowiedzialność za składane oświadczenie, a nie o mechaniczne przenoszenie wszystkich reguł prawa pracy do szkoły.
Dorosły pracownik nie może po prostu nie przyjść do pracy, a następnie poinformować pracodawcy, że uznał swoją nieobecność za usprawiedliwioną. Podobnie decyzja o kontynuowaniu nauki po osiemnastych urodzinach powinna oznaczać przyjęcie związanych z nią obowiązków.
Usprawiedliwienie powinno opierać się na ważnej, obiektywnie uzasadnionej przyczynie, którą w określonych sytuacjach można byłoby wymagać potwierdzić. Nie oznacza to wysyłania każdego przeziębionego ucznia do lekarza po zaświadczenie. Trzeba uwzględnić również sytuacje nagłe, rodzinne czy trudne do udokumentowania. Konieczne byłyby jasne kryteria oceny usprawiedliwień, obowiązek uzasadnienia odmowy i możliwość jej zakwestionowania. Większa odpowiedzialność ucznia nie może oznaczać dowolności nauczyciela.
Czy kurs na prawo jazdy jest wystarczającą przyczyną nieobecności? Z reguły nie. A wizyta u dentysty? Niekiedy tak, szczególnie gdy terminów poza lekcjami nie da się rozsądnie uzyskać. Samo umówienie wizyty na godzinę dziesiątą nie powinno jednak automatycznie zamykać dyskusji.
Pełnoletność powinna oznaczać większą samodzielność, ale również większą odpowiedzialność za własne decyzje. Jasne zasady służyłyby obu stronom. Uczeń wiedziałby, czego szkoła może wymagać, a nauczyciel, gdzie kończy się jego prawo do oceny.
Obowiązek czy propozycja?
W polskiej edukacji wiele mówi się o prawach ucznia. I dobrze, bo szkoła nie może być miejscem, w którym prawa młodych ludzi są lekceważone. Równie potrzebna jest jednak dyskusja o obowiązkach oraz o tym, kto i na jakich zasadach ocenia ich wypełnianie.
„Mówili »wycofać ekrany«, dają pracownie AI”. Burza wokół nowego programu MEN
Zatarliśmy różnicę między informacją o nieobecności a jej usprawiedliwieniem. Między prawem do podejmowania decyzji a prawem do zwolnienia się z ich konsekwencji. Potrzebujemy przepisów, które pozwolą szkołom odróżniać rzeczywiste przeszkody od uporczywego unikania zajęć, a uczniom i rodzicom zagwarantują prywatność oraz ochronę przed arbitralną oceną.
Szkoła ma uczyć odpowiedzialności, systematyczności i szacunku dla obowiązków. Trudno oczekiwać, że zrobi to skutecznie, jeśli dorośli pokazują dzieciom, że każde zobowiązanie można obejść odpowiednim oświadczeniem. Wiadomością „proszę usprawiedliwić wszystko” można uporządkować rubryki w dzienniku. Nie da się nią nadrobić opuszczonych lekcji ani nauczyć odpowiedzialności.
