Siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) miało odpowiedzieć na pytanie o możliwość dokonania transkrypcji aktu urodzenia dziewczynki mającej dwie matki. Niemal trzy lata po jego przedstawieniu uznali, że pytanie jest niekompletne i nie mogą udzielić na nie odpowiedzi. Dziewczynka ma tymczasem osiem lat, a dla drugiej matki nadal nie ma miejsca w dokumentach.
W uchwale z 4 listopada 2026 r. NSA pozostawił bez rozpoznania pytanie krakowskiego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Nie zmienił stanowiska z 2019 r., zgodnie z którym transkrypcja aktu urodzenia wskazującego rodziców tej samej płci jest niedopuszczalna. Argumentacji procesowej sądu można próbować bronić. Niemal trzyletnie oczekiwanie na rozstrzygnięcie trudno jednak pogodzić z zasadą szybkości postępowania wyrażoną w art. 7 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.).
Przełomowy wyrok NSA. „Odważna i słuszna decyzja”
Dziewczynka z dwiema matkami a polskie dokumenty. Wieloletni spór urzędów
Zosia, jak nazywają dziewczynkę media, urodziła się w Hiszpanii w 2018 r. Jedna z jej matek jest Polką, druga Irlandką. Hiszpański urząd wpisał obie do aktu urodzenia. Polska matka wystąpiła następnie o transkrypcję tego dokumentu. W kwietniu 2019 r. kierownik USC w Krakowie odmówił jej dokonania, powołując się na podstawowe zasady polskiego porządku prawnego. Sprawą zajął się Rzecznik Praw Obywatelskich, który zaskarżył decyzję odmowną do sądu (WSA).
Od początku nie było sporu o to, czy dziewczynka jest obywatelką Polski. Jest nią z mocy prawa.
Początkowo drogę do wydania polskich dokumentów zamykał wymóg przedstawienia polskiego aktu urodzenia. Ten miał powstać przez transkrypcję aktu hiszpańskiego, której urząd odmawiał, ponieważ wpisano do niego dwie matki. Państwo żądało więc dokumentu, którego nie chciało sporządzić.
Zamach w Krakowie. NASK ujawnia skalę dezinformacji: miliony wyświetleń
Tu postępowania zaczęły się rozchodzić. Jedno dotyczyło transkrypcji aktu urodzenia, drugie wydania dowodu osobistego. Postępowania potoczyły się dwiema drogami. Odmowę transkrypcji RPO zaskarżył do WSA w Krakowie. W sprawie dowodu matka odwołała się od decyzji prezydenta Warszawy do wojewody. Gdy ten podtrzymał odmowę, interweniował prokurator. Jego sprzeciw uruchomił postępowanie przed Ministrem Spraw Wewnętrznych i Administracji.
2 grudnia 2019 r. uchwałą siedmiu sędziów NSA uznał, że transkrypcja aktu urodzenia wskazującego rodziców tej samej płci jest niedopuszczalna. Sąd odwołał się do klauzuli porządku publicznego, chroniącej podstawowe zasady polskiego porządku prawnego. Za sprzeczne z tymi zasadami uznał przeniesienie do polskiego rejestru aktu, w którym jako rodzice figurują dwie kobiety. Podstawowe zasady państwa wymagały więc obrony przed dwiema kobietami wpisanymi w rubrykach jako rodzice.
NSA i dwie matki w akcie urodzenia. Prawny impas trwa
W czerwcu 2022 r. TSUE wyjaśnił, że Polska ma wydać dziewczynce dowód tożsamości lub paszport bez wymagania wcześniejszej transkrypcji aktu urodzenia. Ma również respektować dokument umożliwiający jej korzystanie ze swobody przemieszczania się z każdą z matek. Samej transkrypcji Trybunał jednak nie nakazał.
W sierpniu 2021 r. minister spraw wewnętrznych stwierdził nieważność obu decyzji odmawiających wydania dziewczynce dowodu. Uznał jednak, że dane ojca w rejestrze PESEL powinny pozostać niewypełnione. W konsekwencji w dowodzie, w rubryce „Imiona rodziców”, miało znaleźć się wyłącznie imię matki biologicznej.
Droga do uzyskania dowodu osobistego została otwarta. Dla drugiej matki miejsca w nim nie przewidziano.
Ustawę o statusie osoby najbliższej można zawetować. Wyroku Strasburga nie
Matka zakwestionowała pominięcie drugiej matki w dokumencie, domagając się uwzględnienia obydwu matek w rejestrze PESEL, a w konsekwencji w dowodzie osobistym. WSA w Warszawie w kwietniu 2022 r. oddalił jej skargę na decyzję organu, a następnie NSA oddalił skargę kasacyjną od orzeczenia WSA w maju 2025 r., przyznając jednak, że uwidocznienie danych obydwu matek w krajowych aktach stanu cywilnego jest kluczowe dla statusu dziecka.
Transkrypcję takiego aktu wyklucza jednak obowiązująca uchwała tego samego sądu, tj. uchwała siedmiu sędziów NSA z 2 grudnia 2019 r.
WSA w Krakowie próbował przełamać ten impas, rozpatrując skargę RPO na odmowę transkrypcji hiszpańskiego aktu urodzenia Zosi. 16 stycznia 2024 r. skierował do siedmiu sędziów NSA pytanie, czy przepisy prawa o aktach stanu cywilnego pozwalają przenieść do polskiego rejestru akt urodzenia, w którym jako rodzice figurują dwie osoby tej samej płci. Skorzystał z art. 269 § 1 p.p.s.a., czyli procedury umożliwiającej ponowne rozważenie wykładni przyjętej we wcześniejszej uchwale NSA. Sam nie mógł odstąpić od wiążącego go stanowiska z 2019 r.
Polska zmierzyła się z koszmarem znanym z Ameryki. Czy jesteśmy przygotowani na takie ataki?
W treści pytania WSA wymienił jednak tylko art. 104 ust. 5 i art. 107 pkt 3 prawa o aktach stanu cywilnego. Zabrakło art. 7 prawa prywatnego międzynarodowego, uwzględnionego w uchwale z 2019 r. To przepis zawierający klauzulę porządku publicznego, który wyłącza stosowanie prawa obcego, jeżeli jego skutki byłyby sprzeczne z podstawowymi zasadami polskiego porządku prawnego. Właśnie na tę klauzulę NSA powoływał się wcześniej, wykluczając transkrypcję aktu urodzenia z wpisanymi dwiema matkami.
NSA uznał, że pominięcie tego przepisu zawęziło pytanie względem zagadnienia rozstrzygniętego w 2019 r. A skoro procedura z art. 269 wymaga tożsamości tych zagadnień, pozostawił pytanie bez rozpoznania.
Podsumowując, NSA podkreśla, że dla statusu dziecka kluczowe jest wpisanie obu matek do polskich aktów stanu cywilnego, na przeszkodzie stoi jednak uchwała tego samego sądu, wykluczająca taką transkrypcję. „Paragraf 22” miał już ekranizację. Teraz doczekał się orzecznictwa.
Nic to, że dokument nie uwzględnia drugiej matki, a od przedstawienia pytania w styczniu 2024 r. do listopadowego rozstrzygnięcia minęły ponad dwa lata i dziewięć miesięcy. Pominiętego przepisu nie było w nim od pierwszego dnia. Ocena prawnego znaczenia tego braku należała do sądu, ale sprawność tej oceny jest wątpliwa. Błąd sądu pytającego nie zwalnia sądu odpowiadającego z odpowiedzialności za czas postępowania.
Rodzina nie redagowała żadnego z tych pytań. Za ich konstrukcję płaci jednak własnym czasem.
NSA trafnie zauważa, że dowód osobisty nie tworzy więzi rodzinnych. Nie przekonuje mnie jednak wniosek, że pominięcie rodzica jest wobec tego obojętne. Dokument nie musi ustanawiać prawa, żeby pomagać w jego wykonywaniu. W przeciwnym razie trudno wyjaśnić, po co w ogóle umieszcza się w nim imiona rodziców.
Kraków modlił się za ofiary zamachu. „To przejmujące”
Dziecko dwóch matek. Co oznacza brak drugiego rodzica w dokumentach?
Najgroźniejszym skutkiem „wygumkowania” jednego z rodziców pozostaje sytuacja losowa, śmierć lub ciężka choroba matki wpisanej do polskiego rejestru.
Rzecznik Praw Obywatelskich opisuje te zagrożenia od 2019 r. W skargach, wystąpieniach do ministrów i stanowiskach przed sądami. W skardze z października 2019 r. RPO wyliczał konsekwencje odmowy transkrypcji takie jak trudności z uzyskaniem dokumentu tożsamości i numeru PESEL, potrzebnego przy zapisywaniu dziecka do żłobka czy korzystaniu z publicznej opieki zdrowotnej, a także przeszkody w podróżowaniu. Rok później Rzecznik alarmował, że konsulowie nadal żądają polskich odpisów aktów urodzenia do wydania paszportów, chociaż NSA wskazał już możliwość posłużenia się dokumentem zagranicznym.
Wyobraźmy sobie podróż matki niewymienionej w dowodzie z dzieckiem. Zosia wraca z wakacji. Funkcjonariusz sprawdza dokument, w którym widnieje imię innej kobiety. Może zażądać wyjaśnień i potwierdzenia, że osoba stojąca przed nim ma prawo podróżować z dzieckiem. Takie kontrole służą również wykrywaniu uprowadzeń i handlu ludźmi. Ustalanie, kim dorosły jest dla dziecka, stanowi część jego ochrony. Matka ma przy własnym dziecku dowodzić, że jest jego matką. Godność matki i poczucie bezpieczeństwa dziecka muszą poczekać.
Dobre informacje z krakowskiego szpitala. Ranni policjanci wybudzeni ze śpiączki
Druga w nocy, szpitalny oddział ratunkowy. Zosia ma 40 stopni gorączki. Matka biologiczna przebywa za granicą, przy łóżku stoi druga mama. Jeżeli personel zakwestionuje jej status, pojawi się konieczność wykazania uprawnień do otrzymywania informacji i podejmowania decyzji dotyczących leczenia. Pomoc w stanie nagłym musi zostać udzielona, porządkowanie dokumentów nie może jej wstrzymać. Rodzic powinien jednak móc skupić się na chorym dziecku, tymczasem może zostać zmuszony do tłumaczenia, dlaczego w ogóle ma prawo o nie pytać.
Najczarniejszy scenariusz to śmierć matki uwzględnionej w polskim dokumencie. Druga zostaje jednocześnie z żałobą i ryzykiem kwestionowania swoich uprawnień wobec dziecka.
Sam brak ujawnienia drugiej matki w polskim dokumencie nie przesądza o odebraniu jej dziecka ani o odmowie uznania jej uprawnień rodzicielskich. Po śmierci jednej z matek dziecko powinno mieć zapewnioną ciągłość opieki sprawowanej przez drugą, tymczasem rodzina może stanąć przed koniecznością wykazywania wobec kolejnych instytucji, że żyjąca matka jest uprawniona do reprezentowania dziecka i podejmowania decyzji w jego sprawach.
Przed takimi sytuacjami RPO ostrzegał również w innej sprawie dziecka dwóch matek. Wskazywał na możliwe trudności z dostępem do informacji medycznej i usług publicznych, a zakwestionowanie statusu jedynej żyjącej matki określił jako poważne zagrożenie dla dobra dziecka.
Mamy Zosi mogą przyjąć dowód z jedną matką, dołączyć zagraniczny akt i przygotować się na kolejne wyjaśnienia. Trochę wygumkować, trochę przemilczeć, godność odłożyć na później, bo dokument jest potrzebny teraz. Trudno wymagać od nich, żeby po latach postępowań miały siłę na następne.
W pytaniu WSA zabrakło przepisu. W rodzinie Zosi nie brakuje nikogo.
84 małżeństwa w tydzień. Jak naprawdę wygląda transkrypcja po 23 sierpnia
