Reklama
Świat

O co naprawdę walczy Putin?

Jeśli wierzyć rosyjskim negocjatorom, wojna w Ukrainie nie skończy się na niej. Moskwa chce bowiem rozmawiać nie tylko o granicach, lecz także o prawie do współdecydowania o bezpieczeństwie Polski, państw bałtyckich, Finlandii i Szwecji. To pokazuje, że stawką tej wojny od początku było coś więcej niż Donbas.

Sławomir Dębski
Opinia autorstwa: Sławomir Dębski
Dzisiaj 12:42
16 min
Rosja chce rozmawiać nie tylko o zakończeniu wojny w Ukrainie, lecz także o bezpieczeństwie Polski, państw bałtyckich, Finlandii i Szwecji (fot. mapa EU, flaga RU, Putin: Getty Images; Dębski: PAP)

Kilkanaście lat temu pewien brytyjski dyplomata z dużym doświadczeniem rozmów z Rosjanami opowiedział mi anegdotę z czasów, gdy w latach dziewięćdziesiątych pracował w brytyjskiej ambasadzie w Moskwie. Odpowiadał za jakiś wąski odcinek brytyjsko-rosyjskich relacji handlowych, które z jakiegoś błahego, jak mu się wówczas wydawało, powodu nagle utknęły w impasie. Jego rosyjscy partnerzy na Placu Smoleńskim, gdzie mieści się siedziba rosyjskiego ministerstwa spraw zagranicznych, nie byli w stanie mu wyjaśnić, co jest powodem nagłych i nieoczekiwanych kłopotów w tej technicznej, wydawałoby się, sprawie. Pewnego razu, na dyplomatycznym przyjęciu, nadarzyła mu się okazja do prywatnej pogawędki z ich przełożonym, prawdziwym „dyrektorem departamentu”, rosyjskim dyplomatą, który ponoć zaczynał karierę „jeszcze w czasach Mołotowa” i wkrótce wybierał się na emeryturę.

„Proszę wybaczyć śmiałość” – wtrącił się do rozmowy – „to wprawdzie nieformalna okazja, ale pracuję nad pewną drobną sprawą, a z nieznanego powodu napotykam na trudności. Może Pan mógłby mi pomóc ją rozwiązać?”. Rosyjski rozmówca się uśmiechnął. – „Młody człowieku, my tu wszyscy jesteśmy nieformalnie, ot, taka praca”, następnie zmienił temat rozmowy i zaczął analizować konsekwencje wynikające dla Rosji z inicjatywy Partnerstwa dla Pokoju – pogłębionej współpracy państw byłego bloku wschodniego, w tym Polski, z NATO, zainaugurowanej w 1994 r. Początkowo miała to być „alternatywa” dla aspiracji Polski, Węgier, Republiki Czeskiej i Słowacji do członkostwa w NATO.

Negocjacje nad nową architekturą bezpieczeństwa. Polska przed historyczną próbą

Mój brytyjski rozmówca wysłuchał długiego wywodu rosyjskiego dyplomaty, a gdy ten skończył, chciał ponowić pytanie o powód, dla którego jego drobna sprawa handlowa między Rosją i Wielką Brytanią nie posuwa się naprzód. Gdy Rosjanin zakończył, brytyjski dyplomata spróbował ponownie: „To bardzo ciekawe, ale bez związku z problemem, na który chciałem zwrócić waszą uwagę”. Rosyjski dyplomata uśmiechnął się szeroko: „Otóż, młody człowieku, pijemy to wspaniałe francuskie wino, zupełnie bez żadnego związku z pogodą na zewnątrz, że psa byś nie wygonił. I nic się ze sobą nie zgadza, a jednak tak wiele ma to wszystko wspólnego”.

REKLAMA
Reklama

Ta anegdota przypomniała mi się w związku z kolejną rundą rozmów amerykańsko-rosyjskich i amerykańsko-ukraińskich na temat warunków zakończenia wojny rosyjsko-ukraińskiej, gdy Władimir Miedynski, szef rosyjskiej delegacji, wyjaśnił dziennikarzom, że „konflikt na Ukrainie wykazał, że cały system bezpieczeństwa w Europie, powstały po [zakończeniu] Jałty, bardzo słabo funkcjonuje”. Rosja nie przestrzega Karty Narodów Zjednoczonych, łamie traktaty i nie dotrzymuje umów, ale winny jest oczywiście „system bezpieczeństwa w Europie”.

„New York Times”, powołując się na uczestników rozmów, podał następnie, że przedstawiciele Rosji chcieli rozmawiać nie tylko o warunkach zakończenia wojny z Ukrainą, ale dawali do zrozumienia, że wojna ta się nie skończy, dopóki Rosja nie uzyska prawa głosu w sprawie suwerenności Polski, państw bałtyckich, Finlandii i Szwecji. Rosjanie domagają się bowiem rozmów na temat „nowej architektury bezpieczeństwa europejskiego”, a punktem wyjścia miałoby być wycofanie sił NATO ze wschodniej flanki, w tym z Polski i państw bałtyckich. Niemiecka gazeta „Bild” podała jednocześnie, że Rosjanie domagają się powrotu Finlandii i Szwecji do statusu państw neutralnych, czyli de facto do ich wyrzucenia z NATO.

REKLAMA
Reklama

Co ma to wspólnego z wojną rosyjsko-ukraińską? No właśnie… „I nic się ze sobą nie zgadza, a jednak tak wiele ma to wszystko wspólnego”.

Armia Rosji ponosi ogromne straty. Tylu żołnierzy straciła Moskwa od początku wojny

Droga do Europy prowadzi przez Ukrainę

Dla kogokolwiek, kto ma jakiekolwiek pojęcie o rosyjskiej wielkiej strategii i minimum doświadczenia z rosyjską taktyką negocjacyjną, w tych doniesieniach nie ma nic zaskakującego. Rosjanie formułują maksymalistyczne żądania, czasami wręcz absurdalne, aby w toku negocjacji rezygnację z nich przedstawiać jako własne ustępstwo. Ale tu nie o taktykę negocjacyjną chodzi, lecz o szerszą rosyjską strategię. Rosjanie uważają, że członkostwo Polski, państw bałtyckich, Szwecji i Finlandii w NATO ogranicza mocarstwowy status Rosji w podobnym stopniu jak niepodległość Ukrainy.

Dla Rosji niepodległa od Rosji Ukraina jest tak samo nie do przyjęcia jak bezpieczna od Rosji Polska. Mocarstwowość Rosji warunkuje bowiem zdolność do stwarzania zagrożenia dla pokoju całej Europy. Rosja nie może wiarygodnie grozić bezpieczeństwu Francuzów, Belgów czy Niemców, aby następnie, w zamian za pozostawienie ich w spokoju, żądać od nich politycznych i gospodarczych koncesji, jeśli nie kontroluje Ukrainy, a następnie nie jest w stanie w sposób wiarygodny zagrozić Polsce.

Na rosyjską propozycję nowej Jałty można odpowiedzieć tekstem napisanym ponad czterdzieści lat temu. Zbigniew Brzeziński, były doradca prezydenta Jimmy’ego Cartera do spraw bezpieczeństwa narodowego, w eseju „Przyszłość Jałty”, opublikowanym w „Foreign Affairs” zimą 1984/1985 r., wyjaśniał, dlaczego zgoda na podporządkowanie Moskwie Europy Wschodniej zagraża również zachodniej części kontynentu. Dziś jego argument trafia w sedno propozycji Miedynskiego. Rosja chciałaby uzyskać od Amerykanów prawo do współdecydowania o losie narodów, których samodzielność ogranicza jej możliwości działania. Brzeziński pisał:

REKLAMA
Reklama

Trwałe znaczenie Jałty polega na tym, co ujawnia ona o nieprzemijających ambicjach Rosji wobec Europy jako całości. Jałta była ostatnim wysiłkiem starannie wyważonej dyplomacji sowieckiej, zmierzającej do uzyskania anglo-amerykańskiej zgody na przeważającą rolę Związku Sowieckiego w całej Europie (…) Do konferencji w Jałcie kluczowym politycznym problemem nurtującym wojenny sojusz (USA, Związek Sowiecki i Wielką Brytanię) była przyszłość Polski, która stanowiła klucz do kontroli nad Europą Wschodnią. Później coraz bardziej stawały się nim Niemcy, klucz do kontroli nad Europą Zachodnią. Polska była dla Moskwy bramą na Zachód i dlatego Kreml w swej dyplomacji wojennej przyjął postawę całkowitej nieustępliwości w sprawie jej przyszłości.

Dziś taką rolę pełni w rosyjskiej strategii Ukraina.

W tym świetle łatwiej zrozumieć, dlaczego rosyjscy negocjatorzy przechodzą od Donbasu do Polski, państw bałtyckich i Skandynawii. Podporządkowanie jednego sąsiada ma zwiększać możliwości nacisku na następnego. Niepodległa Ukraina utrudnia Rosji działanie przeciwko Polsce, a Polska w NATO ogranicza możliwość zastraszania reszty Europy. Dlatego Kreml chciałby jednocześnie rozbroić Ukrainę i osłabić sojuszniczą obronę państw położonych dalej na zachód. Właśnie ten związek między losem Europy Wschodniej a bezpieczeństwem całego kontynentu opisywał cztery dekady temu Zbigniew Brzeziński.

REKLAMA
Reklama

W memorandum przekazanym Ukraińcom 2 czerwca 2025 r. Rosjanie sformułowali jako warunek zawieszenia broni redukcję ukraińskich sił zbrojnych, ogłoszenie przez Ukrainę neutralności, a więc sytuacji, w której nie mogłaby się ona ubiegać o członkostwo w NATO bez zgody Rosji, oraz wstrzymanie dla niej pomocy wojskowej. Na terytorium Ukrainy nie mogłyby także stacjonować żadne obce wojska.

Emmanuel Macron widzi miejsce dla Ukrainy w NATO. Francja popiera Kijów

Podpis, który niczego nie gwarantuje

Standard. Rosja zawsze dąży do osłabienia swoich sąsiadów, gdyż musi tworzyć dla nich realne zagrożenie, aby miała poczucie, że jest mocarstwem. Tak było w 1920 r. w przypadku Polski, gdyż w zamian za zakończenie marszu na Warszawę na początku sierpnia bolszewicy zażądali:

  1. redukcji polskich sił zbrojnych do 50 tys. żołnierzy, a personelu dowódczego i administracyjnego armii łącznie do 10 tys. ludzi;
  2. demobilizacji polskiej armii w ciągu jednego miesiąca;
  3. przekazania polskiego uzbrojenia sowieckiej Rosji i sowieckiej Ukrainie;
  4. demobilizacji polskiego przemysłu obronnego;
  5. eksterytorialnej linii kolejowej przez polskie terytorium dla rosyjskiego handlu;
  6. zakazu pomocy wojskowej dla Polski.

Podobne żądania Rosjanie zgłaszali wobec Finlandii i państw bałtyckich w 1939 r. Dziś Rosjanie, przy okazji rozmów dotyczących zakończenia wojny z Ukrainą, domagają się rozbrojenia państw wschodniej flanki NATO, wycofania z ich terytorium sił Sojuszu, zakazu rozlokowywania na ich terytorium „broni ofensywnej”, w tym udziału tych państw w programach rozmieszczenia i użyczania broni jądrowej (nuclear sharing).

REKLAMA
Reklama

Kolejne ataki dronów na Morzu Czarnym. Uderzono w trzy statki handlowe

11 listopada 2026 r. Aleksiej Drobinin, dyrektor Departamentu Planowania Polityki Zagranicznej rosyjskiego MSZ, przemawiał w Moskwie do uczestników Międzynarodowego Forum Zapewnienia Bezpieczeństwa Zbiorowego. Podczas sesji plenarnej poświęconej bezpieczeństwu Eurazji mówił o możliwości zawierania z poszczególnymi członkami NATO dwustronnych porozumień o nieagresji. W zamian mieliby otrzymać dodatkowe, indywidualne gwarancje bezpieczeństwa od Rosji. Nie wskazał państw ani nie przedstawił projektu umowy. Polityczna pokusa jest czytelna: każdy zabiegałby o własny układ, obawiając się, czy solidarność z sojusznikiem nie popsuje negocjacji.

Tymczasem artykuł 2 ustęp 4 Karty Narodów Zjednoczonych już zakazuje groźby lub użycia siły przeciwko integralności terytorialnej i niezależności politycznej państw. Tak więc Rosja oferuje przestrzeganie prawa, które już ją obowiązuje i którego nie przestrzega.

Już w 1927 r. francuski minister spraw zagranicznych Aristide Briand zaproponował Stanom Zjednoczonym dwustronne wyrzeczenie się wojny, szukając dla Francji dodatkowego oparcia w Ameryce. Sekretarz stanu Frank Kellogg nadał inicjatywie charakter wielostronny. Podpisany 27 sierpnia 1928 r. pakt paryski, znany jako pakt Brianda–Kellogga, odrzucał wojnę jako instrument polityki narodowej.

REKLAMA
Reklama

Towarzyszyło temu zawieranie dwustronnych układów o nieagresji. Związek Sowiecki podpisał taki układ z Litwą już 28 września 1926 r., a w 1932 r. kolejno z Finlandią – 21 stycznia, Łotwą – 5 lutego, Estonią – 4 maja i Polską – 25 lipca. Żadnego z tych pięciu zobowiązań nie dotrzymał. Na Polskę napadł 17 września 1939 r., na Finlandię – 30 listopada. Litwę, Łotwę i Estonię w czerwcu 1940 r. poddał okupacji wojskowej, a następnie przymusowo wcielił do Związku Sowieckiego. Każde z tych państw sąsiadujących z Rosją miało sowiecki podpis pod obietnicą nieagresji. Żadnego ten podpis nie ochronił.

Jak rozbroić NATO od środka

Dzisiejsza oferta osobnych paktów z Rosją rodzi zatem pytanie: co pozostałoby ze wspólnej obrony NATO, gdyby każdy z jego członków zaczął osobno uzgadniać z Moskwą warunki własnego bezpieczeństwa? Brzeziński rozważał właśnie możliwość pozbawienia Sojuszu zdolności działania przy zachowaniu jego formalnego istnienia. Wiązał ją z tradycją Maksima Litwinowa, szefa sowieckiej dyplomacji w latach trzydziestych, który szukał porozumienia z Zachodem w sprawach bezpieczeństwa:

„W samej Europie taka bardziej subtelna polityka sowiecka typu litwinowowskiego zmierzałaby nie do demontażu NATO jako takiego, lecz do pozbawienia go wszelkiej treści politycznej i wojskowej. Wykorzystując dwoistość niemieckich odczuć i rosnące więzi między Bonn a Berlinem Wschodnim, dążyłaby do przekształcenia Niemiec w quasi-neutralnego członka NATO, tym samym niepokojąc i dalej rozbijając Europę Zachodnią”.

REKLAMA
Reklama

W 1984 r. Brzeziński opisywał taki scenariusz na przykładzie Niemiec. Dziś warto odnieść jego ostrzeżenie do Polski: moglibyśmy zachować członkostwo w NATO, tracąc swobodę przyjmowania wojsk sojuszniczych. Rosja uzyskałaby wpływ na naszą obronę bez konieczności formalnego usunięcia nas z Sojuszu.

Kreml potwierdza szczyt w Chinach. Dojdzie do spotkania Trumpa, Putina i Xi

Według „The New York Times” zachęty ekonomiczne Steve’a Witkoffa i Jareda Kushnera, negocjujących z Moskwą w imieniu prezydenta Donalda Trumpa, nie przyniosły rosyjskich ustępstw. Brzeziński podpowiada, dlaczego sama wiara w materialne korzyści ze współpracy nie wystarcza. Opisując rozmowy prezydenta USA Franklina D. Roosevelta ze Stalinem, zwracał uwagę na różnicę ich celów:

„Pierwszy rozpaczliwie pragnął wierzyć w powojenną współpracę, drugi zaś świadomie wykorzystywał tę wiarę, tworząc fakty dokonane i naciskając na zachodnią akceptację sowieckich roszczeń zarówno na zachodzie, jak i na dalekim wschodzie kontynentu eurazjatyckiego”.

Aby wojna się skończyła, obie strony muszą dostrzec, że pokój zabezpiecza ich podstawowe interesy mniejszym kosztem niż kontynuowanie konfliktu. Na razie żadna ze stron takiej korzyści nie dostrzega.

REKLAMA
Reklama

FSB szuka następcy. Jak „synkowie” Putina walczą o kontrolę nad imperium strachu

Putin potrzebuje sukcesu większego niż fragment Donbasu, aby uzasadnić ogromne straty poniesione przez Rosję w wojnie z Ukrainą. Osłabienie NATO, wypchnięcie Amerykanów i weto wobec wyborów sąsiadów pozwoliłyby ogłosić zwycięstwo. I zachęcałyby do następnej wojny.

Ukraińcy wiedzą, że kapitulacja może kosztować więcej niż obrona. Putin przedstawia ich odrębność jako dzieło wrogów Rosji, w tym Polaków i Austriaków. Co rzekomo skonstruowano, można rozmontować. Deportacje, masowe zbrodnie, terror i przymusowa rusyfikacja pokazują, jakimi środkami Rosja taki demontaż przeprowadza. Rozbrojenie sąsiadów ma im odebrać narzędzia do obrony przed rosyjską przemocą.

Brzeziński szukał sposobu przezwyciężenia jałtańskiego podziału Europy. W realiach 1984 r. rozważał neutralność niektórych obszarów, redukcję części sił USA i większą europejską odpowiedzialność za obronę. Te propozycje miały umożliwić wyzwolenie Europy Wschodniej spod sowieckiej dominacji. Putin chciałby dziś podobnymi ograniczeniami odtworzyć rosyjską przewagę. Oceniając taką ofertę, warto przywołać kryterium, które Brzeziński sformułował w tym samym eseju:

REKLAMA
Reklama

„Ameryka jest potrzebna w Europie, aby odstraszać Rosję zarówno od agresji wojskowej, jak i od politycznego zastraszania. To oczywiste i uzasadnia istnienie NATO oraz amerykańską obecność wojskową na kontynencie” – pisał Brzeziński. Rosyjskie żądanie wycofania Amerykanów z Europy Środkowej potwierdza trafność tej oceny. Ich obecność przeszkadza Moskwie w odzyskaniu władzy nad państwami, które uwolniły się od niej po zakończeniu zimnej wojny.

Putin chce dostać przy stole to, czego nie zdobył na wojnie

Jest jednak zasadnicza różnica między położeniem Stalina w 1945 r. a dzisiejszą sytuacją Putina. Gdy przywódcy mocarstw spotykali się w Jałcie, Armia Czerwona zajmowała już większość Polski i zbliżała się do Berlina. Roosevelt zabiegał ponadto o udział Związku Sowieckiego w wojnie z Japonią. Stalin negocjował więc przyszłość Europy, mając na jej terytorium miliony żołnierzy, a zachodni alianci potrzebowali jego dalszej współpracy. Mógł narzucać swoją wolę, ponieważ dysponował środkami przymusu, których skuteczności nikt przy stole nie kwestionował.

Putin chciałby podobnego uznania dla swoich roszczeń, choć jego armia od lat nie potrafi opanować całego Donbasu. Domaga się wpływu na bezpieczeństwo Polski, Finlandii czy Szwecji, jak gdyby rosyjskie wojska stały pod Warszawą, Helsinkami i Sztokholmem. Amerykańscy negocjatorzy mieliby mu zapewnić przy stole to, czego nie zdołał zdobyć na wojnie. Trudno wskazać interes Stanów Zjednoczonych, który uzasadniałby taką hojność.

REKLAMA
Reklama

Negocjacje w wojnie Rosji z Ukrainą. Polska dołączy do rozmów

Putin walczy o przywrócenie Rosji pozycji mocarstwa, które rozstrzyga o losach Europy, zaczynając od swoich sąsiadów. Niepodległa Ukraina, samodzielnie wybierająca sojusze i kierunek rozwoju, przekreśla tę ambicję. Dlatego rozmowy o zakończeniu wojny tak łatwo zamieniają się w dyskusję o przyszłości całej Europy. Zdobycie kolejnego zniszczonego fragmentu Donbasu nie równoważy ogromnych kosztów poniesionych przez Rosję. Ograniczenie NATO, odsunięcie Amerykanów i odzyskanie wpływu na politykę sąsiadów pozwoliłyby Putinowi ogłosić sukces na miarę ambicji, z którymi rozpoczynał inwazję.

Ukraińcy musieliby zapłacić za ten sukces własną przyszłością. Przyjąć porozumienie odbierające im środki obrony przed kolejnymi rosyjskimi żądaniami i zaufać państwu, które odmawia im prawa do odrębnego istnienia. W putinowskiej wizji historii ukraińską tożsamość stworzyli wrogowie Rosji. Skoro ją skonstruowali, można ją także „zdekonstruować” – przemocą, deportacjami, rusyfikacją. Dla Ukrainy kapitulacja oznacza więc ryzyko dalszego niszczenia narodu, który utraciłby możliwość obrony. Dopóki Moskwa widzi w pokoju sposobność podporządkowania Ukrainy, a Kijów potrzebuje go, aby zachować niepodległość, kolejna runda rozmów sama tej sprzeczności nie usunie.

Polska jest częścią tego samego rosyjskiego rachunku. Podporządkowanie Ukrainy zwiększyłoby możliwości wywierania nacisku na nasz kraj. Osłabienie naszych sojuszy i ograniczenie zdolności obronnych pozwoliłoby z kolei Moskwie skuteczniej zastraszać resztę Europy. Tak właśnie Kreml rozumie odzyskanie mocarstwowości: inni mają podejmować decyzje, uwzględniając możliwość rosyjskiego ataku. Niepodległa Ukraina, zdolna się obronić, utrudnia realizację tej polityki. Dlatego jej opór ma bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa Polski.

REKLAMA
Reklama

Brzeziński kończył swój esej słowami: „Jałta musi zostać odesłana do przeszłości Europy, jeśli nie ma stać się jej przyszłością”. Polsce udało się z tej przeszłości wydostać. Putin walczy o to, abyśmy do niej wrócili – aby o naszym bezpieczeństwie znów można było rozstrzygać ponad naszymi głowami, w porozumieniu z Moskwą.

Rosja już zobowiązała się, że nie będzie napadać na inne państwa. Może zacząć dotrzymywać tego zobowiązania wobec Ukrainy. Nie jesteśmy jej winni ustępstw za przestrzeganie prawa. Ani Ukraina swojej niepodległości, ani Polska swojego bezpieczeństwa, ani Europa uznania, że rosyjska mocarstwowość daje Moskwie prawo do rządzenia innymi.

Ukraińskie drony trafiły rosyjski okręt. Estonia potwierdza doniesienia

Źródło: Zero.pl
Sławomir Dębski
Sławomir DębskiProfesor strategii i stosunków międzynarodowych w Kolegium Europejskim w Natolinie. Współautor programu Ground Zero
REKLAMA
Reklama