Polska szkoła funkcjonuje źle z wielu powodów. Mało kto odważy się jednak powiedzieć otwarcie, że jednym z nich bywają rodzice. Nie mam tu na myśli tych, którzy nie interesują się edukacją własnych dzieci, unikają zebrań, nie zaglądają do dziennika elektronicznego i przypominają sobie o istnieniu wychowawcy dopiero wtedy, gdy dziecku grozi niepromowanie do następnej klasy. Równie poważne, a niekiedy znacznie większe problemy potrafią sprawiać rodzice z przeciwnego krańca tego spektrum. Nadaktywni, przekonani o własnej nieomylności, gotowi bez końca walczyć o prawa swojego dziecka. Zwłaszcza te urojone, które sami przed chwilą wymyślili.
Taki rodzic to szczególny typ człowieka. W sercu anarchista, w duszy konformista. Nie zamierza podporządkowywać się zasadom, których sam nie ustanowił, ale jednocześnie nie ma ochoty ponosić kosztów swojej niezależności. Nie zdecyduje się na edukację domową, w której mógłby mieć znacznie większy wpływ na sposób kształcenia dziecka (i może dla dziecka lepiej...).
Być może wymagałoby to zbyt wiele pracy, a może zwyczajnie uznał, że bardziej opłaca się korzystać ze szkoły prowadzonej przez kogoś innego. Posyła więc dziecko do systemowej placówki. Oczekuje opieki, edukacji, bezpieczeństwa i odpowiedniego świadectwa. Jednocześnie z całego oświatowego tortu zamierza wybierać wyłącznie te wisienki, które najbardziej mu odpowiadają. Jego cel to własne zasady, ale cudza odpowiedzialność. Dziś pokażę kilka przykładów zachowań typowych dla rodziców „tego typu”.
Nowa podstawa programowa w szkołach. Tak ma wyglądać od nowego roku
Ewakuacja? Tylko za zgodą mamusi
Do napisania tego tekstu skłoniło mnie oświadczenie krążące ostatnio w internecie. Jego autor, powołując się między innymi na Kodeks rodzinny i opiekuńczy, informuje szkołę, że nie wyraża zgody na wyprowadzanie dziecka poza teren placówki, również w ramach ewakuacji i ćwiczeń ewakuacyjnych. Zastrzega także możliwość osobistego odebrania dziecka, nawet jeśli trwa akcja ratownicza.
Trudno o lepszy przykład pomieszania władzy rodzicielskiej z przekonaniem o posiadaniu władzy nad całym światem. Wyobraźmy sobie pożar szkoły. Nauczyciele wyprowadzają uczniów z zagrożonego budynku, strażacy prowadzą akcję, trzeba sprawdzić obecność, ustalić, czy wszyscy są bezpieczni, i zapewnić nadzór nad grupami. Tymczasem pod szkołą pojawia się kilkoro rodziców z żądaniem natychmiastowego wydania dzieci. Jeden okazuje oświadczenie, drugi powołuje się na władzę rodzicielską, trzeci informuje, że jego zdaniem procedura ewakuacyjna narusza konstytucję.
Czego właściwie oczekują? Że nauczyciel przerwie wykonywanie obowiązków wobec pozostałych uczniów, odnajdzie konkretne dziecko, sprawdzi tożsamość odbierającego, dopełni formalności i przekaże je rodzicowi? A jeśli podobnego potraktowania zażąda 15 rodzin?
Zostawcie dzieciom książki, nie kartkówki. Tak ma wyglądać nowa podstawa programowa
Dla jasności: nie kwestionuję prawa rodziców do troski o bezpieczeństwo własnego dziecka. To ich naturalny obowiązek. Tyle że szkoła odpowiada nie za jedno dziecko, lecz za wszystkich powierzonych jej uczniów. Rodzic może stawiać dobro swojego potomka ponad wszystko. Nauczyciel nie może przyjąć podobnej hierarchii, bo w jego klasie każde dziecko ma prawo do bezpieczeństwa.
Rzeczywista ewakuacja i planowe ćwiczenia nie są oczywiście sytuacjami prawnie identycznymi. Nie oznacza to jednak, że jednostronne oświadczenie rodzica może uchylić procedury bezpieczeństwa w sytuacji zagrożenia.
Zresztą podobni rodzice niekiedy protestują przeciwko ograniczeniom wstępu na teren szkoły. Uważają je za zamach na swoje prawa i próbę odebrania im kontroli nad dzieckiem. Zapominają jednak, że rodzic jednego ucznia może stanowić zagrożenie dla innego. Sam fakt posiadania dziecka uczęszczającego do danej placówki nie jest przecież certyfikatem bezpieczeństwa. Łatwo domagać się ochrony szkoły przed obcymi. Trudniej zrozumieć, że dla innych rodzin my również jesteśmy obcymi.
Prawo jest dobre, dopóki jest po naszej stronie
Nasz bohater doskonale wie, jak należy wychowywać dzieci. Nie potrzebuje do tego przepisów, badań ani doświadczenia pedagogicznego. Wie lepiej z definicji.
Alkohol przed osiemnastymi urodzinami? Przecież lepiej, żeby nastolatek poznawał go pod kontrolą rodziców. No i kto „z nas” nie „przemycał” piwka na szkolną wycieczkę? Scyzoryk w szkolnym plecaku? Świat jest niebezpieczny, a dziecko musi umieć się bronić. Konflikt z kolegą? Syn powinien oddać, i to tak, żeby tamten zapamiętał. W końcu trzeba wychować prawdziwego mężczyznę, a nie mięczaka.
Gdy jednak uczeń zachowa się agresywnie, ktoś zostanie zraniony albo dojdzie do poważniejszego incydentu, ci sami rodzice potrafią domagać się od szkoły wyjaśnienia, dlaczego nie zapewniła bezpieczeństwa. Oto mamy więc osobliwą logikę: rodzic samodzielnie ustala dziecku reguły postępowania, niekiedy sprzeczne ze szkolnymi zasadami i prawem, ale odpowiedzialność za ich skutki chciałby pozostawić nauczycielom.
Są bohaterami czy mistrzami minimum? Dwie twarze polskiego nauczyciela
Nie chodzi oczywiście o to, że rodzic musi zgadzać się z każdą decyzją szkoły. Szkolne regulaminy bywają absurdalne, nauczyciele popełniają błędy, a dyrektorzy potrafią nadużywać swoich kompetencji. Prawo do sprzeciwu i kontroli działalności placówki jest niezwykle ważne. Czym innym jest jednak domaganie się od szkoły przestrzegania prawa, a czym innym żądanie, by prawo przestało obowiązywać własne dziecko.
Administracyjna zemsta w białych rękawiczkach
Ostatnio na jednej z grup nauczycielskich natknąłem się na opowieść dyrektorki szkoły, która przyznała, że od pół roku spędza wieczory i noce na przygotowywaniu odpowiedzi na pisma jednego rodzica. Wnioski o udostępnienie informacji publicznej, skargi, petycje, żądania wyjaśnień. Dziesiątki dokumentów wymagających przeanalizowania i przygotowania odpowiedzi. Dyrektorka studiuje przepisy, próbuje ustalić, co może udostępnić, a co naruszyłoby zasady ochrony danych osobowych. Przygotowuje zestawienia, przetwarza dane. Terminy biegną, a przecież nikt nie zwolnił jej z codziennych obowiązków związanych z zarządzaniem szkołą.
W dyskusji odezwali się inni dyrektorzy, którzy opisywali podobne doświadczenia. Niekiedy chodzi o rodziców nadgorliwych, przekonanych, że nieustannie kontrolują szkołę w interesie własnego dziecka, choć mających dobre intencje (czyż piekło nie jest nimi wybrukowane?). Bywa jednak, że lawina pism staje się formą odwetu za to, że placówka nie spełniła jakiegoś żądania albo odważyła się postawić granice rodzicielskiej ingerencji.
Wraca pomysł blokady mediów społecznościowych dla małoletnich. Tym razem się uda?
Dostęp do informacji publicznej jest jednym z fundamentów obywatelskiej kontroli instytucji. Podobnie prawo do składania skarg. Żaden dyrektor nie powinien być zwolniony z obowiązku odpowiadania na pytania objęte tym prawem tylko dlatego, że jest to czasochłonne. Co więcej, sam fakt złożenia dziesiątek pism nie dowodzi jeszcze złej woli. Bywają przecież sytuacje, w których to instytucja uporczywie unika wyjaśnienia nieprawidłowości, a obywatel musi przez wiele miesięcy zabiegać o informacje. Jednak także z legalnych instrumentów można próbować uczynić narzędzie nękania. Nie zawsze chodzi o uzyskanie informacji czy usunięcie nieprawidłowości. Czasami celem może być samo zmuszenie instytucji do niekończącej się pracy.
A przecież potencjał administracyjny szkoły jest ograniczony. Każda godzina poświęcona na przygotowanie kolejnej odpowiedzi to godzina, której dyrektor nie wykorzysta na rozwiązanie problemów uczniów, wsparcie nauczycieli czy poprawę organizacji pracy placówki. Dochodzi więc do osobliwego odwrócenia priorytetów. Szkoła zaczyna poświęcać najwięcej czasu niekoniecznie tym dzieciom, które najbardziej potrzebują pomocy, ale tym rodzicom, którzy potrafią wygenerować najwięcej konfliktów. Rodzic prowadzi swoją prywatną wojnę z dyrekcją. Rachunek płaci cała społeczność szkolna.
Anarchista na cudzy rachunek
Przykłady podobnych zachowań niektórych rodziców można by mnożyć. Jednym z coraz poważniejszych problemów ostatnich lat jest wzrost absencji uczniów i bezkrytyczne usprawiedliwianie nieobecności przez rodziców. To jednak temat na tyle obszerny, że zasługuje na osobny tekst.
Wszystkie opisane przeze mnie dziś sytuacje łączy przekonanie, że szkoła jest prywatną usługą, której warunki każdy może ustalać sam. Tymczasem jest ona wspólnotą, w której dobro jednego dziecka trzeba godzić z dobrem pozostałych. Rodzic ma prawo stawiać własne dziecko na pierwszym miejscu. Nie ma jednak prawa żądać, by nauczyciel stawiał je ponad całą klasą.
Przekleństwo nauczycielskiego etatu, czyli klątwa osiemnastu godzin
Szkoły potrzebują rodziców wymagających, świadomych swoich praw i gotowych przeciwstawiać się nieprawidłowościom, lecz jednocześnie współpracujących. Domaganie się przestrzegania prawa to jednak coś innego niż żądanie wyjątków dla własnego dziecka. Rodzic, który uczy je omijania zasad, również prowadzi lekcję wychowawczą. Pokazuje, że reguły obowiązują tylko tych, którzy nie potrafią się od nich wykręcić. Niech się potem nie dziwi, gdy dziecko zastosuje tę naukę także w domu. W końcu zasadę „moje decyzje, wasza odpowiedzialność” poznało od najlepszych.
